“Güneşte gedik, beyde caymak yoktur.”
Türk Atasözü
1. Franchising: Kavram, Tanım ve Olağan İş Kavramından Farkı
Bir franchise (veya franchising), bir işletmenin ya da markanın ticari markasını veya ticaret unvanını ve bir iş sistemini kuran bir franchise vereni ve bir telif hakkı ve genellikle iş yapma hakkı amacıyla franchise verenin adı ve sistemi altında iş yapma hakkı için bir başlangıç ücreti ödeyen bir franchise sahibini içeren ürün veya hizmetleri dağıtma yöntemidir. Teknik olarak, iki tarafı bağlayan sözleşme “franchise”dir, ancak bu kavram daha yaygın olarak franchise alanın işlettiği gerçek işi ifade eder. Marka ve franchise sistemini oluşturma ve dağıtma uygulamasına çoğunlukla “franchising” adı verilir.
İki farklı franchising ilişkisi vardır. İş Formatı Franchising’i, en tanımlanabilir türdür. Bir iş formatı franchise’ında, franchise veren, franchise alana yalnızca ticari unvanını, ürünlerini ve hizmetlerini değil, aynı zamanda işi yürütmek için tüm bir sistemi sağlar. Franchise alan, franchise verenden genellikle yer seçimi ve geliştirme desteği, kullanım kılavuzları, eğitim, marka standartları, kalite kontrol, bir pazarlama stratejisi ve iş danışmanlığı desteği alır. Franchising ile daha az tanımlanmakla birlikte, geleneksel veya ürün dağıtım franchising’i toplam satışlarda iş formatı franchising’inden daha büyüktür. Geleneksel veya ürün dağıtım franchising örnekleri, şişeleme, benzin, otomotiv ve diğer imalat endüstrilerinde bulunabilir.
Uluslararası Franchise Derneği’ne (IFA) göre, franchising, yasal olarak bağımsız iki taraf arasında aşağıdakileri sağlayan bir anlaşma veya lisans olarak tanımlanır:
- Bir kişi veya grup (franchising alan) başka bir işletmenin (franchisor) ticari markasını veya ticari adını kullanarak bir ürün veya hizmeti pazarlama hakkı.
- Franchise alanın, franchise verenin çalışma yöntemlerini kullanarak bir ürün veya hizmeti pazarlama hakkı.
- Franchise alan, bu haklar için franchisor ücretlerini ödemekle yükümlüdür.
- Franchise verenin, franchise alanlara hak ve destek sağlama yükümlülüğü.
Franchising, iş kurmak isteyen bireyler için geniş bir yelpazede yeni fırsatlar sunmaktadır. Mevcut başarılı iş için franchising, hızlı genişleme modeli olabilir. Bununla birlikte, ortaklığı içeren, ancak franchise olmayan başka türde iş fırsatlarının da bulunduğuna dikkat edilmelidir. Birisi ve bir franchising şirketi arasındaki sözleşmeye dayalı franchise’lar devam ederken, iş fırsatları, kişinin işe başlamasını sağlar. Her franchise bir iş fırsatıdır, ancak her iş fırsatı bir franchise değildir. İş fırsatlarına örnek olarak şunlar verilebilir:
- Bayilikler: Ev dekorasyonu mağazası gibi mevcut bir işletme sahibinin, bir şirketin yer karosu veya boya gibi ürün serisini satma lisansına sahip olduğu yerlerdir.
- Distribütörlükler: Bu, bir işletme sahibinin kahve makinesi gibi ekipmanlara yatırım yaptığı ve bunları alışveriş merkezleri veya ofisler gibi yoğun trafik olan yerlerde dağıttığı bir fırsattır.
Herhangi bir anlaşmaya girmeden önce her iki iş ortaklığı türü de (franchise ve olağan iş fırsatları) araştırılmalıdır, çünkü franchise satın almak genellikle daha pahalıdır.
2. Franchising: İçerik
2.1. Franchising İlişkiler Hakkındadır
Franchising denilince pek çok kişinin aklına ilk olarak yasa gelir. Yasa kesinlikle önemli olsa da, franchising hakkında anlaşılması gereken en önemli şey değildir. Franchising, özünde, franchise verenin marka değeri, franchise verenin franchise alanlarını nasıl desteklediği, franchise alanın ürün ve hizmetleri sistemin marka standartlarına sunma yükümlülüklerini nasıl yerine getirdiği ve en önemlisi franchising, franchisor’ın franchising alanlarıyla olan ilişkisi ile ilgilidir.
2.2. Franchising Markalar Hakkındadır
Bir franchise verenin markası, onun en değerli varlığı olup tüketiciler, marka hakkında bildiklerine veya bildiklerini düşündüklerine dayanarak hangi işletmeden alışveriş yapacaklarına ve bu işletmeyi ne sıklıkta kullanacaklarına karar verirler. Bir dereceye kadar tüketiciler, marka beklentileri karşılandığı sürece işin kime ait olduğunu gerçekten umursamazlar. Franchise alınırsa, müşterilerle sadakatlerini sürdürmek için kesinlikle bir ilişki geliştirilir ve büyük olasılıkla müşteriler, hizmetlerin kalitesi ve onlarla kurulan kişisel ilişki nedeniyle oradan satın almayı seçer. Ama her şeyden önce, beklentilerini karşılamak için markaya güvenirler ve sistemdeki franchisor ve diğer franchise’lar bu beklentilerin karşılanmasına güvenir.
2.3. Franchising Sistemler ve Destek Hakkındadır
Büyük franchisor’lar, franchise’larının sistemin marka standartlarına uyma ve müşteri memnuniyetini sağlama becerisine sahip olmaları için sistemler, araçlar ve destek sağlar. Ayrıca, franchise verenler ve diğer tüm franchise sahipleri, pazar alanındaki şirketin itibarını artırmak için işletmelerin günlük işleyişinin bağımsız olarak yönetilmesini bekler.
Yatırım yapmak için bir franchise sistemi seçerken, sağlanacak destek türlerini ve franchise verenin değişen tüketici beklentilerine ayak uydurmak için ürün ve hizmetlerin gelişimini ne kadar iyi yönettiğinin değerlendirilmesi istenir. Franchisor’ların franchise alanlara sağladığı daha yaygın hizmetlerden bazıları şunlardır:
- Tanınmış bir marka adı,
- Yer seçimi ve site geliştirme yardımı,
- Talep edene ve yönetim ekibine yönelik eğitimler,
- Yeni ürün ve hizmetlerin araştırılması ve geliştirilmesi,
- Karargah ve saha desteği,
- İlk ve devam eden pazarlama ve reklam.
Sistem standartlarını rutin ve etkin bir şekilde uygulayan bir franchise veren seçmek istenirse, franchisor tarafından marka standartlarının uygulanması, franchise alanlarını markayı kendileriyle paylaşan diğer franchise alanlarının olası kötü eylemlerinden korumak anlamına geldiğinden, bu önemlidir. Müşteriler franchise sistemlerini markalı bir operasyon zinciri olarak gördükleri için, bir franchise sahibi tarafından sunulan harika ürünler ve hizmetler tüm sisteme fayda sağlar. Bunun tersi de doğrudur.
2.4. Franchising Aynı zamanda Bir Sözleşme İlişkisidir
Halkın bakış açısından, franchise’lar diğer markalı iş zincirleri gibi görünse de, çok farklıdırlar. Franchise sisteminde, marka sahibi, tüketicilere ürün ve hizmetlerini günlük olarak sunan lokasyonları yönetmez ve işletmez. Tüketiciye hizmet etmek, franchise alanın rolü ve sorumluluğudur.
Franchising, bir lisans veren (franchisor) ve bir lisans alan (franchise alan) arasında, işletme sahibinin, ürünleri veya hizmetleri tüketicilere dağıtmak için lisans verenin markasını ve iş yapma yöntemini kullanmasına izin veren bir sözleşme ilişkisidir. Her franchise bir lisans olmakla birlikte, her lisans yasaya göre bir franchise değildir. Bazen bu çok kafa karıştırıcı olabilir.
Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) franchise, Federal Ticaret Komisyonu ve ayrıca birkaç eyalet tarafından tanımlanan belirli bir lisans düzenlemesi türüdür. ABD’de bir franchise genellikle şu durumlarda mevcuttur:
- Franchisor, bir franchise alana ticari veya hizmet markasını kullanma hakkı verir;
- Franchise alanın işletme yöntemlerini kullanarak bir ürün veya hizmetin pazarlanmasında franchise alanın işini belirlemek;
- Franchisor, franchise alana destek sağlar ve belirli kontrolleri uygular ve
- Franchise alan, franchise verene bir ücret öder.
Bir franchise tanımı her eyalette aynı değildir. Örneğin ABD’deki bazı eyaletler, tanımda bir pazarlama planı veya çıkar topluluğu hükmünü de içerebilir. Franchise’ın tanımı bazı eyaletlerdeki yasalara göre önemli ölçüde değişebilir ve herhangi bir eyaletin gereksinimlerini anlamak için sadece federal bir franchise tanımına güvenmemeniz önemlidir.
Başka bir deyişle, bir franchise’da bir işletme (franchisor), ticari adını (BrightStar Care veya Sport Clips gibi marka) ve çalışma yöntemlerini (iş yapma sistemi) belirli bir bölgede faaliyet gösteren bir kişi veya gruba lisans verir veya işini bir sözleşmenin (franchising sözleşmesi) şartlarına göre yürütmeyi kabul eden yerdir (franchising alan). Franchisor, franchise alana franchising liderliği ve desteği sağlar ve franchise alanın marka yönergelerine bağlı kalmasını sağlamak için bazı kontroller uygular.
Buna karşılık, franchise alan genellikle franchise verene bir kerelik başlangıç ücreti (franchising ücreti) ve franchise verenin ticari adının ve işletme yöntemlerinin kullanımı için devam eden bir ücret (telif hakkı olarak bilinir) öder. Franchise sahibi, bağımsız olarak sahip olduğu işinin günlük yönetiminden ve kendi performansına ve yeteneklerine dayalı olarak fayda veya risk kaybından sorumludur.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
Yazı başlığı kapsamında aşağıdaki kaynaklara bakılabilir:
- Adam Hayes, Franchise, Investopedia, September 04, 2021, < https://www.investopedia.com/terms/f/franchise.asp > erişim tarihi 23 Eylül 2022
- What is a Franchise? International Franchise Association, < https://www.franchise.org/faqs/basics/what-is-a-franchise > erişim tarihi 23 Eylül 2022
- What is Franchising? Definition and Meaning, Franchise Direct, < https://www.franchisedirect.co.uk/franchising-definition-meaning/ > erişim tarihi 23 Eylül 2022
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.