‘“Kendi kendinin efendisi olmayan bir kimse özgür değildir.”
Marcus Aurelius Claudius Augustus Gothicus (214-270)
1. Tanım
Gerçeğe uygun değer (ya da adil değer), hem alıcının hem de satıcının bir fiyat üzerinde serbestçe anlaştıkları bir varlığın (ürün, hisse senedi veya menkul kıymet) satın alındığı veya satıldığı tahmini fiyattır.
Bir ürünün veya finansal yatırımın gerçeğe uygun değerini belirlemek için, bir kişi veya işletme, benzer varlıklar için fiili piyasa işlemlerine bakabilir, varlığın beklenen kazançlarını tahmin edebilir ve varlığın yerine geçme maliyetini belirleyebilir.
2. Yatırımlarda Gerçeğe Uygun Değer
Bir hisse senedinin gerçeğe uygun değerini belirlemenin yaygın bir yolu, hisse senedini halka açık bir borsada kote ettirmektir. Hisse alım satımı sırasında yatırımcı talebi, uygun alış ve satış fiyatlarını veya piyasa değerini oluşturur ve bir yatırımcının gerçeğe uygun değer tahminini etkiler.
Bir yatırımcı, satın almaya veya satmaya karar vermek için gerçeğe uygun değer tahminini piyasa değeriyle karşılaştırabilir. Gerçeğe uygun değer, genellikle bir yatırımcının istediği büyümeyi ve getiri oranını sağlayacak şekilde ödediği fiyattır.
Bir hisse senedinin gerçeğe uygun değeri 100 ABD doları ve piyasa fiyatı 95 ABD doları ise, yatırımcı hisse senedinin değerinin düşük olduğunu düşünebilir ve hisse senedini satın alabilir. Piyasa fiyatı 120 ABD doları ise, piyasa değeri onların gerçeğe uygun değer fikirleriyle uyuşmadığı için yatırımcı muhtemelen satın alma işleminden vazgeçecektir.
Bir türev ürünün gerçeğe uygun değeri, dayanak varlığın değeri ile belirlenir. Bir yatırımcı 50 alım opsiyonu satın aldığında, belirli bir süre için hisse başına 50 ABD dolarından 100 hisse senedi satın alma hakkını satın alır. Hisse senedinin piyasa fiyatı artarsa, hisse senedi üzerindeki opsiyonun değeri de artar.
Vadeli işlem piyasasında gerçeğe uygun değer, bir vadeli işlem sözleşmesinin denge fiyatı veya mal arzının taleple eşleştiği noktadır. Bu, spot fiyata eşittir ve fiziksel bir hisse senedi alımına karşı vadeli işlem sözleşmesi sahipliğinden kaynaklanan bileşik faiz ve kayıp temettüleri açıklar.
Hisse Senedi Endeksi Vadeli İşlemlerinin Gerçeğe Uygun Değeri
3. Muhasebede Gerçeğe Uygun Değer
Uluslararası Muhasebe Standartları Kurulu, belirli varlık ve yükümlülüklerin gerçeğe uygun değerini, bir varlığın satılabileceği veya bir borcun ödenebileceği fiyat olarak kabul eder. Gerçeğe uygun değer muhasebesi veya piyasa değeri muhasebesi, bir şirketin varlık ve borçlarının değerini cari piyasa değerine göre hesaplama uygulamasıdır.
Gerçeğe uygun değer, Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (UFRS) 13’te tanımlanır; bu standart gerçeğe uygun değeri ölçmek için bir çerçeve belirler ve gerçeğe uygun değer ölçümleri hakkında açıklama yapılmasını gerektirir.
Başka bir Standardın gerçeğe uygun değer ölçümleri veya gerçeğe uygun değer ölçümlerine (ve gerçeğe uygun değere dayalı ölçümler, örneğin satış maliyetleri düşülmüş gerçeğe uygun değere dayalı ölçümlere) ilişkin açıklamaları gerektirdiği veya buna izin verdiği durumlarda, diğer Standartların tabi olduğu belirli durumlar dışında uygulanır. Örneğin, UFRS 13[1], hisse temelli ödeme işlemleri, kiralamalar veya varlıkların değer düşüklüğü için ölçüm ve kamuyu aydınlatma yükümlülüklerini belirlemez. Çalışanlara sağlanan faydalar ve emeklilik planları ile ilgili gerçeğe uygun değerler için açıklama yükümlülükleri de belirlemez.
UFRS 13, gerçeğe uygun değeri, ölçüm tarihinde piyasa katılımcıları arasında düzenli bir işlemde bir varlığın satışından elde edilecek veya bir borcun devri için ödenecek fiyat (çıkış fiyatı) olarak tanımlar. Bir işletme, gerçeğe uygun değeri ölçerken, riske ilişkin varsayımlar da dahil olmak üzere, mevcut piyasa koşullarında varlık veya borcu fiyatlandırırken piyasa katılımcılarının kullanacağı varsayımları kullanır. Sonuç olarak, bir işletmenin bir varlığı elde tutma veya bir borcu ödeme veya başka bir şekilde yerine getirme niyeti, gerçeğe uygun değerin ölçülmesiyle ilgili değildir.
Bir inşaat şirketi 2019’da 20.000 ABD doları değerinde bir kamyon satın aldıysa ve kamyonu 2022’de satmaya karar verdiyse, aynı ikinci el kamyonun karşılaştırılabilir satış listeleri 12.000 ABD doları ve 14.000 ABD doları tutarında iki kamyon içerebilir. Kamyonun tahmini rayiç değeri, ortalama cari piyasa değeri veya 13.000 ABD doları olarak belirlenebilir.
Aktif bir piyasası yoksa bir varlığın gerçeğe uygun değerini belirlemek zordur. Muhasebeciler, indirgenmiş nakit akışlarını kullanarak ve ekipmanı satın almak için nakit çıkışını ve ekipmanın faydalı ömrü boyunca kullanılmasından kaynaklanan nakit girişlerini belirleyerek gerçeğe uygun değer belirlerler.
Bir bağlı şirketin finansal tabloları bir ana şirketinkilerle birleştirildiğinde veya konsolide edildiğinde konsolidasyonda gerçeğe uygun değer de kullanılır. Ana şirket, bir bağlı ortaklıkta hisse satın alır ve bağlı ortaklığın varlıkları ve yükümlülükleri, her bir hesap için adil piyasa değeri üzerinden sunulur.
4. Gerçeğe Uygun (Adil) Değer ile Pazar Değeri
Gerçeğe uygun değer, bir varlığın gerçek değerinin geniş bir ölçüsüdür ve çıkarlarına, risk faktörlerine ve varlığın gelecekteki hedeflerine bağlı olarak iki taraf arasında doğru fiyatın belirlenmesini gerektirir. Gerçeğe uygun değer, çoğunlukla bir varlığın gerçek değerini veya gerçek değerini ölçmek için kullanılır.
Piyasa değeri, bir varlığın veya borcun takas edildiği gözlemlenen ve gerçekleşen değerdir. Gerçek piyasa işlemleri tarafından belirlenen yatırımın cari değerini yansıtır ve gerçeğe uygun değerden daha sık dalgalanabilir.
Piyasa değeri aşağıdaki noktalarda gerçeğe uygun değerden farklıdır:
- Piyasa değeri, gerçeğe uygun değerden daha fazla dalgalanır.
- Bir varlığın en son fiyatlandırmasına veya kotasyonuna dayalı olabilir. Örneğin, son üç ayda A Şirketindeki bir hissenin değeri 30 dolar ise ve en son değerlendirmede 20 dolara düşmüşse, piyasa değeri 20 dolardır.
- Piyasa değeri, varlığın alınıp satıldığı piyasada arz ve talebe bağlıdır. Örneğin satılacak bir ev, fiyatının yerel bölgedeki mevcut piyasa koşullarına göre belirlendiğini görecektir.
- Sahibi emlak piyasasında düşük bir zamanda 200.000 dolara satmaya çalışırsa, talep düşük olduğu için satılamayabilir. Ancak yüksek bir zamanda 500.000 dolara teklif edilirse, o fiyattan satılabilir.
5. Bir Hisse Senedinin Gerçek Değeri
Gerçeğe uygun değer, bir yatırımcının bir hisse senedi için ödediği fiyattır ve hisse senedinin gerçek değeri ve hisse senedinin büyüme potansiyeli dikkate alındığında, hisse senedinin bugünkü değeri olarak kabul edilebilir. Gerçek değer, bir sonraki yılın temettü değerinin, getiri oranı ‘eksi’ büyüme oranına bölünmesiyle hesaplanır.
6. Finansal Varlıkların Muhasebeleştirilmesinde Gerçeğe Uygun Değer
Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri ve Uluslararası Finansal Raporlama Standartları, türev ürünler ve riskten korunma işlemleri, çalışanların hisse senedi opsiyonları ve finansal varlıklardan oluşan hesaplarda gerçeğe uygun değeri kullanır ve finansal piyasaların etkin olduğunu ve geçerli fiyatların güvenilir gerçeğe uygun değer ölçüleri olduğunu kabul eder.
7. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’nun (SEC) Gerçeğe Uygun/Adil Değer Düzenlemesi
SEC, 2020 yılında, 1940 tarihli Yatırım Şirketi Yasası kapsamında, fonların portföy yatırımlarını, piyasa kotasyonları “hazır durumda” olduğunda portföy menkul kıymetlerinin piyasa değerini kullanarak değerlemelerini gerektiren kural 2a-5’i uygulamaya koymuştur. Veriler hazır değilse veya yatırım bir menkul kıymet değilse, anılan Kanun, fonun yatırımın gerçeğe uygun değerini kullanmasını emreder.
Gerçeğe uygun değer, gerçeğe uygun değer metodolojileri oluşturması ve fiyatlandırma hizmetlerini denetlemesi gereken fon yönetim kurulu tarafından iyi niyetle belirlenir.
8. Tarihi Maliyet Muhasebesi
Gerçeğe uygun değer muhasebesi, varlıkları ve borçları cari değerlerinin tahminleriyle ölçerken, tarihi maliyet muhasebesi, bir varlığın orijinal maliyetine dayalı olarak bir varlığın değerini ölçer.
9. Gerçeğe Uygun Değeri Belirlemek İçin Kullanılan Yöntemler
- Piyasa yaklaşımı, gerçeğe uygun bir değer elde etmek için benzer varlıklar için gerçekleşen piyasa işlemleriyle ilişkili fiyatları kullanır.
- Gelir yaklaşımı, bugünkü değeri gerçeğe uygun değeri belirlemek için gelecekteki tahmini nakit akışlarını veya kazançları kullanır.
- Maliyet yaklaşımı, bir kalemin gerçeğe uygun değerini bulmaya yardımcı olmak için bir varlığı değiştirmek için tahmini maliyeti kullanır.
10. Gerçeğe Uygun Değer il Defter Değeri Farkı
Gerçeğe uygun değer ve defter değeri iki farklı şeydir:
- Gerçeğe uygun değer, satıcı tarafından belirlenen şekilde alıcı tarafından ödenmesi kabul edilen bir varlığın gerçek satış değeridir. Satıştan her iki taraf da kazançlı çıkar. Gerçeğe uygun değerin hesaplanması, kar marjlarının, gelecekteki büyüme oranlarının ve risk faktörlerinin analiz edilmesini içerir.
- Defter değeri, bir varlığın bilançoda göründüğü şekliyle tutarını veya değerini ifade eden defter değeri olarak da adlandırılır. Bilançoda gösterilen orijinal fiyattan varlığın birikmiş amortismanı ve değer düşüklüğü giderlerinin düşülmesi suretiyle bulunur.
- Defter değeri, varlığın orijinal satın alma fiyatını değil, birkaç yıl sonraki fiili değerini yansıtır.
Örneğin, bir inşaat şirketi olan A Şirketi’nin operasyonları için 30.000 dolara bir kazıcı satın aldığını varsayalım. Her yıl için 2.000 dolar amortisman gideri ile 10 yıl süreceğini varsayarsak, defter değeri zaten 10.000 doları olacaktır.
11. Gerçeğe Uygun/Adil Değer Muhasebesinin Avantajları
Gerçeğe uygun değer muhasebesi, bir varlığın gerçek veya tahmini değerini ölçer. Aşağıdakileri içeren avantajları nedeniyle en yaygın kullanılan finansal muhasebe yöntemlerinden biridir:
- Değerlemenin doğruluğu: Gerçeğe uygun değer muhasebesi ile değerlemeler daha doğrudur, öyle ki fiyatlar yükseldiğinde veya düştüğünde değerlemeler takip edilebilir.
- Gerçek gelir ölçüsü: Gerçeğe uygun değer muhasebesi ile bir şirketin gerçek gelirini yansıtan toplam varlık değeridir. Kar ve zarar raporuna dayanmaz, bunun yerine sadece gerçek değere bakar.
- Farklı varlık türlerine uyarlanabilme: Böyle bir yöntem, zaman içinde değişebilen tarihi maliyet değerini kullanmaktan daha iyi olan tüm varlık türleri arasında değerleme yapabilir.
- İşletmelerin hayatta kalmasına yardımcı olma: Gerçeğe uygun değer muhasebesi, varlıkların azaltılmasına (veya bir satışa dahil olan bir varlığın değerinin fazla tahmin edildiğini beyan etme eylemine) izin verdiği için, işletmelerin finansal açıdan zor bir dönemde hayatta kalmasına yardımcı olur.
12. Sonuç
Gerçeğe uygun değer, hem alıcı hem de satıcı bir fiyat üzerinde serbestçe anlaştıklarında bir varlığın satın alındığı veya satıldığı tahmini fiyattır.
Bireyler ve işletmeler, bir varlığın gerçeğe uygun değerini belirlemek için mevcut piyasa değerini, büyüme potansiyelini ve yenileme maliyetini karşılaştırabilir.
Gerçeğe uygun değer, bir varlığın değerinin bir ölçüsüdür ve piyasa değeri, bir varlığın piyasadaki fiyatıdır.
Gerçeğe uygun değer muhasebesi, bir işletmenin borçlarını ve varlıklarını cari piyasa değerinden ölçme uygulamasıdır.
Gerçeğe uygun değer hesaplamaları, yatırımcıların finansal seçimler yapmasına yardımcı olur ve gerçeğe uygun değer muhasebesi uygulamaları, mevcut piyasa değerine dayalı olarak varlık ve yükümlülüklerin değerini belirler.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
İşbu yazı bağlamında aşağıdaki kaynaklara bakılabilir:
- Fair value, Wikipedia, < https://en.wikipedia.org/wiki/Fair_value > erişim tarihi 12 Kasım 2022
- Fair Value, November 11, 2022, < https://corporatefinanceinstitute.com/resources/valuation/fair-value/ > erişim tarihi 12 Kasım 2022
- Fair Value: Its Definition, Formula, and Example, Investopedia, August 30, 2022, < https://www.investopedia.com/terms/f/fairvalue.asp > erişim tarihi 12 Kasım 2022
- IFRS 13 Fair Value Measurement, IFRS Foundation, < https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/ifrs-13-fair-value-measurement/ > erişim tarihi 12 Kasım 2022
- What Is Fair Value? The Balance, March 3, 2022, < https://www.thebalancemoney.com/what-is-fair-value-5094687 > erişim tarihi 12 Kasım 2022
[1] UFRS 13’ün tarihsel arka planı: Uluslararası Muhasebe Standartları Kurulu, Mayıs 2011’de UFRS 13 Gerçeğe Uygun Değer Ölçümü’nü yayınladı. UFRS 13, gerçeğe uygun değeri tanımlar ve münferit Standartlarda yer alan şartın yerine geçer. Diğer Standartlar, UFRS 13’te sonuç olarak küçük değişiklikler yapmıştır. Bunlar arasında UMS 19 Çalışanlara Sağlanan Faydalar (Haziran 2011’de yayınlandı), UFRS’lere İlişkin Yıllık İyileştirmeler 2011-2013 Dönemi (Aralık 2013’te yayınlandı), UFRS 9 Finansal Araçlar (Temmuz 2014’te yayınlandı) ve UFRS 16 Kiralama İşlemleri (Ocak 2016’da yayınlandı) yer almaktadır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.