
GİRİŞ:
Hayvanlara ilişkin sömürü ve işkencenin yaygınlaşarak devam ettiği günümüzde hayvan haklarına ilişkin birtakım gelişmeler de yaşanmaktadır. Hukuk, güçlülerin elinde adeta bir silah olarak varlığını korurken bu sömürü düzenine karşı uzun süreler boyunca sessizlik korunmuş, son yıllarda bilinç yükseltme hareketlerinin neticesinde hayvanların korunmasına yönelik birtakım gelişmeler yaşanmaya başlanmıştır. Ne yazık ki kapital düzende hayvanların etinden, sütünden, derisinden, hatta duygusal varlığından bile yararlanmanın iyi bir ekonomik fayda sağlıyor olması bu gelişmelerin önünde büyük bir engel oluşturmaktadır. Bu gelişmeler günümüz için yetersiz de olsa bazı değişimlerin yaşanıyor olması da önemli bir kazanımdır. Tarih sadece güçlü olanın tarih kitaplarında var olabildiği, güçsüz olanın ise ikincilleştirilerek sürekli görünmez kılındığı, güçsüzün başkalarının çıkarları uğruna sömürüldüğü, eziyet edildiği, değersizleştirildiği ve bu durumun çok normal olduğu algısının hakim olduğu pratiklerle dolu. Kadınların birer ev kölesi olarak sömürüldüğü, siyahilerin mal statüsünde sayıldığı gibi hayvanlar da günümüzde benzer şekillerde sömürülmektedirler. Öncelikle hayvanlar üzerinde de devam eden bu pratiğin kısaca kökenine bakarak sonrasında da günümüzde hayvanlarla ilgili farklı ülkelerin anayasalardaki düzenlemelere bakıp hayvanların konumu üzerine birtakım çıkarımlarda bulunmaya çalışacağım.
I. Ayrımcılığa Sessiz Kalan Hukuk Düzeni
Hukuk düzeni yaratılan ayrımcılığa sessiz kalarak ve hatta bunu koruyarak yıllarca belli gruplara eşitsiz davranılmasına sebep olmuştur. Bireyler birtakım haklardan mahrum bırakılmış-bazı gruplar hala daha mahrum bırakılmaktadır- toplum nezdinde kabul edilmemiş, aşağılanmış, insanlık dışı muamelelere tabi kılınmış ve hatta yaşamlarına son verilmiştir. Ayrımcılığa uğrayan bireylerin eşitlik talepleri ise çoğu zaman dinlenmemiş, birtakım haklar kazanmaları için yıllarca süren büyük mücadelelere girişmek zorunda bırakılmıştır. İnsanlar temelinde yaratılan ayrımcılığın tamamıyla son bulmadığı günümüzde ise evrensel olarak kabul gören eşitlik algısının yalnızca insanlar arasında geçerli olduğu kabul edilmektedir. Ne yazık ki insanlar tarafından sömürülmeye devam eden hayvanların insandan aşağı birer varlık olarak kabul edilmesi ve çoğunlukla hukuk sistemin insanların mülkiyetinin birer parçası olarak kabul edilmesi onların insanların bu canlılar üzerinde tahakküm kurmasının devamlılığını sağlamaktadır.
Eko-feminizm ataerkil ve kapitalist düzende kadın doğa ve hayvan sömürüsünü eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Carol J. Adams da Etin Cinsel Politikası adlı eserinde kadın ve hayvanın benzer şekilde özne yerine nesne olarak konumlandırılıp sömürüldüğünü ve toplumun yeme biçimleri yönünden de kadınlar ve hayvanlar üzerinde benzer biçimde bir tahakküm kurduğunu iddia etmektedir. [1]Adams hayvanları hayatımızın her alanında nasıl meta olarak kullandığımıza dikkat çekerek kıyafetlerimizden, besin ürünlerine, kullandığımız temizlik ürünlerine kadar birçok alanda hayvanların sömürülmesine dayalı olarak kurulan düzenden bahsetmektedir.[2] Bu durumun ise herkes için normal olduğu bunun aksini savunmanın esasen anormal olarak karşılanmasına dikkat çekmektedir.[3] Hakim kültürün hayvanların bu durumunu bir problem olarak görmemesini eleştiren Adams bunun günlük yaşam içerisinde çeşitli şekillerde özellikle de dil aracılığıyla yeniden üretilmesine dikkat çekmektedir. [4]
Başka birisinin kontrolü ve otoritesi altında boyun eğmeye zorlanan varlıklar olarak hayvanların bütün yaşam düzenlerinin ve var olma şekillerinin sadece insanların ihtiyaçlarına göre ayarlanmış olduğunu bu sömürü durumunun da eril tahakkümün yarattığı bir pratik olduğu yönünde eleştirmektedir. Eko-feminizm hayvanların her türlü şekillerde sömürülmesini hatta öldürülmesine sebep olan egemenlik mantığını reddederek insanın hayvanlarla olan ilişkilerinin yeniden tanımlanıp onların da yaşama hakkı olan varlıklarına saygı gösterilmesi gereken özgür canlılar olduğunun kabul edilmesi gerektiğini belirtmektedir. [5]
‘’Etin cinsel politikası neyi yediğimizin, kültürümüzün ataerkil politikası tarafından belirlenmesi ve et yemeye atfedilen anlamların çoğunlukla yiğitlik etrafında kümelenmesi demektir. (…) Etin Cinsel Politikası’nın iddiası, toplumsal cinsiyet politikasının dünyamızda yapılanma şeklinin hayvanları (özellikle de tükettiğimiz hayvanları) nasıl gördüğümüzle ilgili olduğudur. Ataerki, insan/hayvan ilişkilerine içkin bir toplumsal cinsiyet sistemidir. Dahası, toplumsal cinsiyet inşasına hangi yiyeceklerin uygun olduğunu buyuran talimatlar da dahildir. Kültürümüzde adam olmak, sahip çıkılan ya da inkar edilen kimliklere, ‘gerçek’ erkeklerin yapıp yapmadığı şeylere bağlıdır. ‘Gerçek’ erkekler kiş yemez. Bu yalnızca bir ayrıcalık meselesi değildir, simgecilikle de ilgilidir. Kültürümüzde erkeklik, kısmen, et yeme ve diğer bedenlerin denetimi yoluyla inşa edilir.”[6]
Carol J. Adams’ın da ifade ettiği üzere bu sadece hayvanlar özelinde yaşanan bir durum değil, yüzyıllardır süregelen politik bir anlayışın ürünüdür. Bu pratikten çıkmanın zor olduğu düşünülse de son yıllarda yaşanan ırksal temelde, cinsiyet temelinde süren ayrımcılığa karşı eşitlik temelinde verilen mücadeleler sonucundaki kazanımlar bize hayvanlar özelinde başlayan bu mücadelenin de sonuçsuz kalmayacağı yönünde umut vermektedir.
II. Hayvan Hakları ve Hayvan Refahı Kavramları
Doktrinde karşımıza hayvan hakları ve hayvan refahı kavramları karşımıza çıkar. Hayvan hakları dar anlamıyla hayvanların ihlal edilemez bir takım hakların öznesi olduğunu kabul eder ve bu yaklaşımda insanların hayvanları kendi menfaatleri için kullanması fikrini kabul etmez.[7] Hayvan refahı ise hayvanların eşya statüsünde bulunduğu ve özne olarak kabul edilmediği, insanların hayvanları kendi çıkarları doğrultusunda kullanabileceği fikrine dayanır. Hayvanlar için getirilen bir takım koruyucu düzenlemeler ise yine insan menfaatleri gözetilerek getirilir. İnsanların menfaati ve hayvanların menfaati arasında bir karşılaştırma yapılır. Bu durumda önemli olan kıstas ise hayvanlara gereksiz yere acı çektirilmemesi ve yapılan işlemin zorunlu olmasıdır. [8]a İnsanlar tarafından hayvanlar kendi menfaatlerinin aksine bir takım işlemlere tabi olabilmektedir.a
Ne yazık ki günümüzde hayvanların korunması için atılan adımlar ise onlara haklar yaratmaktan çok hayvanların refahına odaklanmakta ve onların gereksiz şekilde acı çekmesini engellemeye yönelmektedir. Fakat burada dikkat edilen tek şeyin insanların çıkarları karşısında hayvanların maruz kaldığı işkence arasında bir denge kurulmaya çalışılması olması sebebiyle en nihayetinde insanların üstün olduğu kabul edilen faydalar karşısında çoğunlukla hayvanlar unutulmaktadır. İnsan merkezci bir anlayışın bir yansıması olan bu durumda yine insan hiyerarşik olarak en üst konumda bulunur ve diğer her şey insana göre şekillenir. İnsandan daha aşağıda bir varlık olarak kabul gören hayvan üzerinde ise insanın mülkiyet hakkı bulunur. Hayvanlar, diğer eşyalar gibi alınıp satılır, yakılır yok edilir ve onlardan istenilen şekilde yararlanılır. Sağlıklı bir çevrede yaşama hakkına sahip olan insan, yine kendi çıkarlarının korunması için çevrenin, ekolojik yaşamın bozulmaması için bir takım koruyucu önlemlere dayanır. Burada insanın varlığı ve geleceği tehlikeye düşmemesi için alınan birtakım düzenlemelerden bahsedildiği için hayvanlara yönelik koruma ne yazık ki tali kalmaktadır. Çünkü önemli olan doğanın ve yaşamın bir öznesi olan hayvanların sahip olduğu birtakım hakların yaşama geçirilmesinden çok insan menfaatine yarar sağladığı ölçüde hayvanların korunmasıdır.
a Bu yaklaşımın yaratmış olduğu sonuç da bizi hayvanların koruma görmediği zamanlardan çok da farklı bir sonuca da götürmemektedir. Benzer şekillerde hayvanları sofralara yemek olarak koyabilmek için avlayabilirsiniz, onları kısacık hayatları boyunca daracık alanlarda kötü koşullarda tutabilirsiniz, öldürebilirsiniz, onları deneylerde acımasız şekillerde kullanabilirsiniz, onları canları çıkana kadar ticari amaçlarınız için kullanabilirsiniz.
III. Tarih Boyunca Hayvanların Statüsünün Belirlenmesi Problemi
Hayvanları insan egemenliğinin altına sokan insan-merkezci yaklaşıma daha yakından baktığımızda, Roma hukukunda da hayvanların eşya statüsünde kabul edildiğini görmekteyiz. İnsanların köle olarak eşya statüsünde sayılarak kişilerin mülkiyetinin bir parçası sayıldığı göz önünde bulundurulduğunda bu durum pek de şaşırtıcı sayılmamaktadır. Aristoteles doğanın insana özel yapıldığından bahseder. [9] 17. yy’ın ünlü düşünürlerinden Descartes’e göre düşünme yeteneği sadece insanlara ait bir özelliktir ve insan doğanın tek sahibidir. [10]Hayvanları ise konuşma yetenekleri olmadığı ve duyguları olmadığından hareketle onları adeta birer makine gibi konumlandırmıştır.[11] Bu durum insanın hayvanlar üzerinde sınırsız bir mülkiyete sahip olması anlamına gelmektedir. Yine 17. Yy düşünürlerinden olan Locke ise hayvanları insanlara ait olan malvarlığı değerlerinden biri olarak görerek onun haksız yere israf edilmemesi gerektiğini belirtmiştir. [12] 18. Yy’ın ünlü düşünürlerinden biri olan Kant ise hayvanların zekaya sahip olmadığından hareket insanların kullanacağı birer mal olarak kabul etmiştir ve insanların hayvanlara karşı doğrudan hiçbir yükümlülüğünün bulunmadığını savunmuştur.[13] Kant Etik Üzerine Dersler adlı eserinde insan ve hayvanlar arasındaki farkı vurgulayarak hayvanlara karşı tavrımızın ne şekilde olması gerektiğini şu şekilde açıklamıştır: “Kendi varoluşlarının bilincinde olmayan hayvanlar sadece araç, insanlarsa amaç olarak var oldukları ve bu yüzden hayvanlar bakımından sorabileceğim ‘varoluşlarının nedeni nedir?’ sorusunu insanlar bakımından soramayacağım için hayvanlara karşı dolaysız ödevlerimiz yoktur, hayvanlara karşı ödevler insanlığa karşı dolaylı ödevlerdir.”[14]
Bu düşünürlerin fikirleri üzerine kurulan hukuk sistemlerinde ne yazık ki hayvanlar ahlaki ve hukuki olarak bir varlık bulamamıştır.
Hayvanın bir özne olarak kabul edilemeyeceğini savunan düşünürler genelde hayvanların insanlar gibi zeka ve irade sahibi olmadığı, içgüdüsel olarak hareket ettikleri, kendilerini insanlar gibi ifade etmekten yoksun oldukları savlarına dayanmaktadırlar.[15] Bu görüşlere getirilen eleştiriler ise bu savların bile kendi içerisinde bir takım problemli yaklaşımları barındırdığına yöneliktir. Hak öznesi olup olmamaya yönelik ölçüt olarak insana ait birtakım özellikleri kriter olarak belirleyip bu şekilde birtakım çıkarımlara ulaşmaya çalışırsak bunun zaten baştan sonucu belli olan bir durum yaratacağı aşikardır. Kaldı ki hayvanlar da kendi aralarında iletişim kurmaktadır.[16] Burada dikkat edilmesi gereken husus iletişim biçiminin insana yabancı olması sebebiyle hayvanların insanlar gibi konuşamamasının insandan aşağıda kalan bir özellik olarak kabul edilmesidir. Ayrıca her insanın aynı zekaya sahip olmadığı da bilinen bir gerçektir.[17] Akıl hastaları küçük çocuklar nasıl zeka olarak farklı olmalarına rağmen birer hak öznesi olarak kabul görmektelerse bu durum benzer şekilde hayvanlar için de geçerli olmalıdır.[18]
Hayvan haklarına ilişkin olarak atılan ilk olumlu gelişmelerden biri olarak bahsedilen Bentham’ın görüşüne göre ise insanın üstün olarak kabul görmesinin sebebinin akıl olduğu fakat asıl önemli olanın hayvanların konuşabiliyor olması ya da akıllı olup olmaması olmadığını belirterek asıl bakılması gereken şeyin hayvanların da acıyı hissedip hissetmemesi olduğunu belirtmiştir.[19] Bu sebeple insanın haklara sahip olması gereken tek varlık olmadığını, acı duyabilen hayvanların da bir takım haklarının olması gerektiğini belirtmiştir.[20] Salt ise hayvanların bireylilik ve doğallık hakkı olduğunu belirterek Bentham’ın görüşlerini daha da derinleştirmiştir. [21]
Hayvan haklarına ilişkin görüşler ortaya atan düşünürlerin içerisinde en etkili isimlerden biri olan Singer, tercihe dayalı faydacılık kuramında sadece insanların değil, hissetme yetisi olan bütün canlıların mutluluklarının merkeze alınması gerektiğini söyler.[22] Ahlaki yönden acı ve haz duyabilen canlıların ilgi görmeye ehliyeti olduğunu ifade ederek tercihe dayalı faydacılık kuramının menfaatlerin eşit şekilde paylaşılması ilkesi ile birlikte düşünülmesi gerektiğini belirtir.[23] Menfaatlerin eşit şekilde paylaşılması ilkesi de eşit değerlendirmeyi gerektirir.[24] Hayvanları kişi olarak kabul eden görüş taraftarlarından olan Singer, insan olmayan canlıların da sadece belli bir türe ait olma gibi bir kriterden hareketle hayvanların hak öznesi olmasına karşı çıkılmasının keyfiliğine dikkat çekerek hayvanların özgürleştirilmesi gerektiğini ifade etmektedir.[25] Türcülük yapılarak hak tanımanın aynı cinsiyete ve ırka dayalı olarak hak tanımaya benzer bir durum oluşturduğunun da altını çizmektedir. [26]
İnsan merkezci yaklaşımın aksine çevre merkezlilik hayvanların metalaştırılması düşüncesine tümüyle karşı çıkar ve hayvanların insanlardan bağımsız olarak değerlerinin olduğu fikrini savunur. İnsanlar da doğadaki diğer varlıklarla eşit düzeyde var olduklarından kendi menfaatlerine uygun şekilde bu durumu bozmaya hakları olmadığı kabul edilmektedir. Aynı zamanda insanların doğayı koruyucu bir takım önlemler alması onların da menfaatlerine olacak bir durum yaratacaktır.
IV. Güncel Hukukta Hayvanların Statüsü
Türk hukuk sisteminde hayvanlar eşya statüsündedir. Anayasada hayvanların korunmasına ilişkin özel bir düzenleme yer almamaktadır.a Anayasa’nın 56. Maddesinde çevrenin korunmasına ilişkin düzenleme yer almaktadır.
“Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir.”
Doktrinde bu hükümde ifade edilen çevrenin, bütün canlıların yaşam alanı olduğunu ve bu maddeyle hem insanların hem de hayvanların korunabileceğini, bu sebeple de bu hükmün anayasal düzeyde hayvanların korunmasına ilişkin olduğu görüşü yer almaktadır. Ormanların korunmasının düzenlendiği anayasanın 169. Maddesi şu şekildedir:
“Devlet, ormanların korunması ve sahaların genişletilmesi için gerekli kanunları koyar ve tedbirleri alır. Ormanlara zarar verebilecek hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade edilemez.”
Doktrinde ormanların zarar görmesi halinde ormanların içinde yaşayan hayvanların da zarar göreceğini belirtilerek ormanların içinde yaşayan hayvanların da korunmasını sağlayan bir hüküm olduğu görüşü bulunmaktadır.
Anayasa Mahkemesi Hint Aseel Hayvanları Koruma ve Geliştirme Derneği ve Hikmet Neğuç Başvurusunda eğlenceli amaçlı olarak hayvanlara acı çektirmenin hukuken korunmadığı ifade eden Mahkemenin hayvanların korunmasına bakışı şu şekildedir.[27]
“Hayvanların ahlaki statüsü konusundaki tartışmaların uzun bir geçmişi bulunmakla birlikte bu konuda tam bir uzlaşı sağlanamamıştır. Hayvanlara “iyi” davranmak gereği, herkesin üzerinde anlaştığı ahlak kurallarından biridir. Zira pek çok hayvan türünün tıpkı insanoğlu gibi hissetme yetisine sahip olduğu bilinmektedir. Hayvanların pek çok çıkarı olabilir ancak hissetme yetisine sahip oldukları sürece en azından acı ve ızdıraptan kaçınmanın çıkarlarına olduğunun kabul edilmesi gerekir. Bu düşünce normatif hayvan hakları hukukunun temelini oluşturan ve kökleri 19. Yüzyıla dayanan “insanca muamele ilkesi”nde ifadesini bulur. Bu ilke insanın çıkarlarının hayvanın çıkarlarına tercih edilebileceği ama bunun ancak zorunlu hallerde yapılabileceği, dolayısıyla hayvanlara gereksiz acı çektirilmemesi gereğine işaret eder. Hayvanların ahlaki statüsünün varlığına ve niteliğine ilişkin tartışmalar her geçen gün daha da yoğunlaşmaktadır. Buna karşın kendisine karşı güçlü itirazlar ileri sürülse de çağdaş demokrasilerde kabul edilen insanca muamele ilkesi sadece ahlaki değil aynı zamanda hukuki bir kuraldır. Nitekim hayvanları koruma yasaları hayvanların gereksiz yere acı çektirilmesini yasaklar.”[28]
İHAM’ın, hayvanları eşya statüsünde kabul ettiği birden fazla kararı mevcuttur. Sözleşmeye göre hayvanlar hak sahibi bir özne olarak kabul edilmemektedir. Ayrıca Mahkeme, doğrudan hayvan refahının temel hak ve özgürlükler yönünden sınırlayıcı bir neden olarak görüp uygulamamıştır.[29] Fakat hayvanların refahını kamu ahlakı kavramının içinde değerlendirdiği kararları mevcuttur. [30] İHAS hayvanların korunmasını mülkiyet hakkının ve sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının bir parçası olarak ele almaktadır.[31] Hayvan sahipleri sözleşmede yer alan mülkiyet hakkının sağlamış olduğu korumadan tam olarak yararlanabilmektedirler. [32]Mahkeme ayrıca yaban hayvanlarını çevrenin bir unsuru olarak ele alarak sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını 8. Maddenin koruması altında ele almaktadır ve bu halde çevrenin bozulmasının bireylerin özel yaşamlarının etkilendiğini kabul etmektedir. [33]Bu da mahkemenin hayvanlara karşı insan merkezci bir yaklaşım içinde olduğunu göstermektedir. Mahkemenin takınmış olduğu bu yaklaşımının türcülüğü desteklediğini belirterek eleştiren mahkeme yargıçları olsa da mahkeme içtihadının hayvanları yaşamın birer öznesi kabul ederek doğrudan korunmasına yönelik bir içtihadı bulunmamaktadır.
V. Savunmasız Durumda Olana Eşit Statü Yok
Irk temelli hareketlerin ve cinsiyet eşitliği mücadelesinin hız kazanması neticesinde hayvan haklarına yönelik mücadele de doğmuştur.[34] 1960’lı yıllarda hayvanların deneylerde kullanımının ve yaşadıkları zulmün artması üzerine hayvan hakları hareketine gösterilen ilgi artmış ve hem ulusal hem uluslararası düzeyde bir takım düzenlemeler yetersiz de olsa yapılmaya başlamıştır. [35] Hayvanlarla ilgili düzenlenen uluslararası belgeler çoğunlukla Nesli Tükenen Hayvanların Korunmasıyla ilgilidir. [36]Bu belgeler ise daha çok bireylerin ekonomik çıkarları göz önünde bulundurularak insan merkezci bir bakış açısıylaa yapılmış olduğundan bu düzenlemelerin de yetersiz kaldığını söylemek mümkündür. [37]
Hayvanlara ilişkin anayasalarda düzenlemelere yer verilmesi esasen oldukça önemli bir konudur. Bu yolla hayvanlara yönelik haklar ve bu hakların ihlali anayasal koruma altında olacağı için anayasalarda düzenlenen diğer haklar kadar önem kazanacak ve güvence oluşturacaktır. [38]Ayrıca bu yolla çıkarılan düzenlemelerin anayasaya aykırı olması halinde de anayasa mahkemelerince iptal edilmesi olanağı sağlanmış olacaktır. [39]
Anayasalara bakıldığında ise hayvan haklarını koruyan maddelerin ilkesel olarak yer aldığı toplamda 15 tane ülke olduğu saptaması yapılmıştır.[40] Bu ülkeler Almanya, Avusturya, Brezilya, Gambiya, Güney Sudan, Hindistan, İsviçre, İzlanda, Libya ,Malezya, Meksika, Mısır, Papua Yeni Gine, Slovenya’dır.[41]
Almanya’da anayasal düzeyde hayvan haklarını koruyan maddelerin ilkesel olarak yer alması ile birlikte hayvanların insan menfaatleri karşısında eşit düzeyde korunabilmesine yönelik bir adım atılmış olduğu söylenmektedir.[42] Almanya’yla benzer yaklaşımın Avusturya Anayasasında da yer almaktadır. İsviçre’de ise hayvan hakları ve hayvan onuru ifadelerini anayasada yer almaktadır. Ayrıca canlı varlığının onuru adı altında hayvanların kendi içsel değeri olduğu ve kendi varlıkları için korunması gerektiği kabul edilerek İsviçre Federal Yüksek Mahkemesi hayvanları doğrudan korumakla yükümlü kılınmıştır. [43]
34 ülkenin Anayasasında vahşi hayvan türlerinin korunmasına ilişkin maddelerin yer aldığı düzenlemeler bulunmaktadır. [44] Bu ülkeler Andora, Angola, Azerbaycan, Bahreyn, Bangladeş, Birleşik Arap Emirlikleri, Çin Halk Cumhuriyeti, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, Esvatini, Fildişi Sahili, Guatemala, Guyana, Haiti, Hırvatistan, İsveç, Kırgızistan, Kosova, Küba, Lao Demokratik Halk Cumhuriyeti, Litvanya, Macaristan, Makedonya, Moğolistan, Moritanya, Nepal, Nijerya, Özbekistan, Panama, Sırbistan, Slovakya, Türkmenistan, Uganda, Yemen’dir. [45]
Fakat hayvanlara ilişkin düzenlemelerin anayasalarda yer alması onların eşya statüsünü sonlandırmamış ve ne yazık ki onları hak öznesi konumuna getirmemiştir. [46]Anayasalara getirilen bu hükümlerin de esasen hayvan refahı adı altında insanların çıkarlarına hizmet ettiği kabul edilmektedir. Yine de hayvanlara ilişkin olarak girişilen mücadeleler sonucunda hayvanlara ilişkin yasal düzenlemelerin yapılmış olması, hayvanların anayasalar düzeyde korunmaya başlaması güzel bir kazanımdır. Girişilen hak mücadelelerin bir anda kazanımla sonuçlanmadığı zamana yayılarak bazı kazanımların elde edildiği göz önünde bulundurulduğunda, hayvanlara yönelik bu tahakkümün dönüşmemesi için de hiçbir sebep bulunmamaktadır.
a SONUÇ:
a Hayvanların ahlaki ve hukuki durumuna ilişkin yüzyıllardır süregelen insan merkezci yaklaşım sonucunda hayvanlar hala daha insan sömürüsü altında işkenceye, kötü muameleye ve yaşam hakkı ihlallerine maruz bırakılmaktadır. Devletler hayvanların korunması için bir takım yasal düzenlemeler yapsa ve hatta anayasalarında hayvanların korunmasına ilişkin hükümler ekleseler de bu durum hayvanlar üzerinde kurulan tahakküm kültürünü yok etmiyor, aksine ekonomik çıkarların ön planda olduğu, tüketimin hız kazandığı çağımızda hayvanların karşı karşıya kaldığı zulmün derecesi ne yazık ki giderek artıyor. Bu sorunun çözümü şüphesiz hayvanları insan çıkarlarına hizmet eden birer varlık olarak görmekten vazgeçilerek onların da insanlar gibi bir takım haklara sahip olduğunun kabul edilmesi ve hukuk düzenlerince hak özneleri olarak tanınmasından geçmektedir. Ne yazık ki bu değişim bir çırpıda olmayacaktır. Ama hayvanlar için ses çıkarmaktan, konuşmaktan çekinmeyen, farklı şekillerde bu mücadeleye dahil olan insanlar olduğu müddetçe bu umut içimizde hep var olacaktır.
a KAYNAKÇA
Ünlü, D. G. (2018). Etin Cinsel Politikası: Feminist-Vejetaryen Eleştirel Kuramın Dayanakları Üzerine Bir Okuma.a Fe Dergi,a 10(2), 24-30.
Haluk, A. Ş. A. R. (2018). Hayvan haklarına yönelik temel görüşler ve yanılgıları.a Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, (30), 239-251.
Köybaşı, S. (2018). Yeni Bir Anayasal Hak Öznesi Olarak Hayvan”“I.a Anayasa Hukuku Dergisi,a 7(13), 103-156.
SİNMEZ, Ç. Ç. Dünyada ve Türkiye’de Hayvan Haklarının Anayasal Konumu.a Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi,a 11(1).
AKBULUT, O., & ÇOBANOĞLU, N. (2020). TÜRK HUKUKUNDA HAYVANLARIN KORUNMASINA İLİŞKİN YASAL MEVZUAT VE BU MEVZUATA GÖRE HAYVANLARIN HUKUKİ DURUMLARI.a Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (36), 1-37.
YAŞAR, A., & Yerlikaya, H. (2004). Dünya’da ve Türkiye’de hayvan haklarının tarihsel gelişimi.a Veteriner Bilimleri Dergisi. Eurasian Journal of Veterinary Sciences,a 20(4), 39-46.
Derya, E. R. E. N. Vegan Aktivizmin Kadına Bakışına Dair.a KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi,a 5(1), 193-199
Esen, B. Kant Felselfesi ve Hayvan Hakları
Carol J. Adams,a Ekofeminizm ve Hayvan Yeme https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-57-58-ocak-subat-1994-sayi-57-58-ocak-subat-1994/2260/ekofeminizm-ve-hayvan-yeme/5662
a [1] Ünlü, 2018, s24-30.
[2] Eren, 2019, s193-199.
[3] Eren, 2019, s193-199.
[4] Eren, 2019, s193-199.
[5]Ünlü, 2018, s24-30.
[6] Ünlü, 2018, s. 24-30.
[7] Çığcı, 2019.
[8] ÇIğcı, 2019.
[9] Aşar, 2018, s.239-251.
[10] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[11] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[12] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[13] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[14] Esen, B. Kant Felselfesi ve Hayvan Hakları
[15] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[16] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[17] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[18] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[19] Yaşar ; Yerlikaya, 2004, s. 39-46.
[20] Yaşar ; Yerlikaya, 2004, s. 39-46.
[21] Yaşar ; Yerlikaya, 2004, s. 39-46.
[22] Aşar, 2018, s. 239-251.
[23] Aşar, 2018, s. 239-251.
[24] Aşar, 2018, s. 239-251.
[25] AKBULUT ; ÇOBANOĞLU, 2020, s. 1-37.
[26] AKBULUT ; ÇOBANOĞLU, 2020, s. 1-37.
[27] Çığcı, 2019.
[28] Çığcı, 2019.
[29] Çığcı, 2019.
[30]Çığcı, 2019.
[31] Çığcı, 2019.
[32] Çığcı, 2019.
[33] Çığcı, 2019.
[34] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[35] Yaşar 39-46 ; Yerlikaya 39-46
[36] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[37] Köybaşı, 2018 , s.103-156.
[38] Sinmez, 2022, s.51-57.
[39] Sinmez, 2022, s.51-57.
[40]Sinmez, 2022, s.51-57.
[41] Sinmez, 2022, s.51-57.
[42] Sinmez, 2022, s.51-57.
[43] Sinmez, 2022, s.51-57.
[44] Sinmez, 2022, s.51-57.
[45] Sinmez, 2022, s.51-57.
[46] Köybaşı, 2018, s.103-156.
1996 yılında Samsun’da doğdu. 2015 yılında Samsun Sosyal Bilimler Lisesi’nden mezun oldu. Marmara Üniversitesi’nde hukuk eğitimini 2019 yılında tamamladı. 2021 yılında Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde Kamu Hukuku Tezli Yüksek Lisans Programına başladı. 2021 yılında avukatlık ruhsatını aldı. Bir süre çeşitli hukuk bürolarında çalıştıktan sonra Legal Yayınevinde çalışmaya başlamıştır. Halen Legal Yayınevinde avukat olarak çalışmaktadır.
