
Beyoğlu’nda 13 Kasım 2022 günü yaşanan terör olayında şehit edilen Arzu Özsoy ve kızı Yağmur Uçar, Yusuf Meydan ve kızı Ecrin Meydan, Adem Topkara ve eşi Mukaddes Elif Topkara anısına…
1. Giriş
Olağanüstü, muhteşem, yoğun. Bunlar, 2021 yılındaki ilk halka arzlar (initial public offerings-IPO) için rekor kıran yılı tanımlamak için kullanılan kelimelerden sadece birkaçıdır ki; toplamda 2.682 şirket halka açıldı ve 608 milyar ABD doları para toplandı.
Belirsizlik, korku, isteksizlik. Tamamen yan yana gelen bu kelimeler, şimdiye kadar, makroekonomik ters rüzgarların, artan piyasa oynaklığının ve daha önce başarılı şirketlerin halka arz sonrası performans başarısızlıklarının, işletmeleri halka açılma konusunda isteksiz hale getirdiği bu yılı tanımlamak için kullanıldı, hatta birçoğunun halka açık şirketlerin halka kapalı şirketlerce satın alındığı (public-to-private transactions; P2P) bile görüldü.
Bu makale[1], mevcut küresel halka arz piyasasına genel bir bakış sunmakta, ortaya çıkan eğilimleri araştırmakta ve mevcut düşüş ortamında anormal bir başarı öyküsünü incelemekte ve 2023 yılında neler beklenebileceğine dair bir bakış açısıyla sona ermektedir.
2. İlk halka arz nedir?
İlk olarak, halka arzın ne olduğunu kendimize hatırlatmalıyız. Özetle, bu ibare halka kapalı bir şirketin hisselerinin ilk kez halka arz edildiği halka açıklık statüsüne geçişi ifade eder. Halka arzı garanti eden yatırım bankaları tarafından birincil piyasada ihraç fiyatından yatırımcılara satıldıktan sonra, bu hisseler New York Menkul Kıymetler Borsası (New York Stock Exchange-NYSE) veya Londra Menkul Kıymetler Borsası (London Stock Exchange-LSE) gibi ikincil bir piyasada işlem görmeye başlar.
Halka açılmak muhtelif avantajlar sağlar. Bir şirket, işlerini genişletmek veya araştırma ve geliştirmeye (Ar-Ge; research and development) fon sağlamak için halka açık şirket yatırımcılarından toplanan ek sermayeyi kullanabilir. Ayrıca, halka açıklık statüsü, şirkete daha fazla tanıtım ve prestij sağlar, bu da satışları artırabilir veya şirketin borç verenlerle daha cazip koşullar üzerinde anlaşmasını sağlayabilir. Bununla birlikte, bu artı unsurlar, kamuyu aydınlatma yükümlülükleri, hissedarlara cevap verme ihtiyacı, halka arzın kendisiyle ilişkili maliyetler ve daha sıkı bağımsız denetim yükümlülükleri şeklinde birkaç dezavantajı da beraberinde getirmektedir.
3. Küresel halka arz piyasasına genel bakış
2022 yılının ilk dokuz ayı, yükselen pandemi piyasası sırasında halka arz işlemlerinin eşi görülmemiş başarısı ile tam bir tezatlık gösterdi. Gerilemenin iki nedeni vardı: birincisi, Ukrayna’daki savaşın neden olduğu ve yatırımcıların sermaye piyasalarına olan ilgisini azaltan mevcut makroekonomik çalkantı; ikincisi de, Covid-19 boğa piyasası sırasında halka açılan birçok şirketin başarısızlığı. Bunlar sırasıyla ele alınacaktır.
Küresel olarak, 2022 yılı başından bugüne (year-to-date; YTD), sadece 992 halka arzla 146 milyar dolar toplandı, halka arz hacminde %44 oranında bir düşüş ve yıldan yıla değerde ise %57 düşüş (year-over-year; YOY) gerçekleşti. Halka arz faaliyetindeki bu azalma, YTD 2022’nin yalnızca 116 halka arzından elde edilen 7,5 milyar dolara kıyasla, YTD 2021, 134,1 milyar dolar tutarındaki halka arzla müthiş bir artış kaydettiği Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) en sert biçimde hissedildi. Bu yılın üçüncü çeyreğinde, ABD’de yalnızca 37 şirket cesaret etti, piyasa koşulları ve kaderini halka açık şirket yatırımcılarının ellerine bırakırken; ilk dokuz ayda 2022 yılında gerçekleşmesi planlanan ABD halka arzlarının %60’ı geri çekildi. Avrupa pazarları da yıllık gelirlerde %76 düşüşle sakin durumdadır. 2021’in ilk yarısı arasındaki keskin kontrastla, 44,6 milyar Avro toplandı ve 2022 yılında 4,8 milyar Avronun toplandığı aynı dönem, şirketlerin bu belirsiz piyasa koşullarında halka açılma konusundaki isteksizliğini vurgulamaktadır.
Ancak, tüm dünya bu kadar dikkate değer bir çöküş yaşamadı. 2022’nin ilk yarısında, Çin’in A-hisse senedi piyasasında 40 milyar dolarlık 178 halka arz gerçekleşti. Bu, 2011 yılından bu yana rekor rakamlara işaret etmiş ve toplam halka arz hacminin %39’unu oluşturarak Çin’i 2022’nin ilk yarısında baskın pazar haline getirmiştir. Orta Doğu’da YTD, halka arz hacminde %51’lik bir düşüşe rağmen, hasılatta %209 artış olmuştur. APAC’ın (Asia-Pacific) kendisi, YTD 2022’deki 608 halka arzdan 100,8 milyar dolar topladı ki; bu, YTD 2021 bölgesindeki 816 halka arzdan elde edilen 128,7 milyar dolar ile karşılaştırıldığında, diğer bölgeler gibi bir YOY’yi temsil etmiyor.
4. Halka açık şirketlerin halka kapalı şirketlerce satın alınmasına doğru bir gidiş mi?
Bu yıl, pandemi boğa piyasası sırasında halka açılan birçok şirketin hayal kırıklığı yaratan performanslarını yansıtan yeniden özelleştirilmesine de tanık olundu. 18 Ekim 2022 itibarıyla, 2019 ve 2021 yılları arasında işlem gören ABD şirketlerinin %75’i şu anda kotasyon fiyatlarının altında işlem görüyorlar. Bunlar arasında YTD, sırasıyla %53 ve %63 düşüş gösteren Deliveroo ve DoorDash gibi şirketler de yer alıyor. Bu tür hisse senetlerinin serbest düşüşü, şu anda dağıtıma hazır rekor düzeyde ‘kuru toz’ arzına sahip özel tahsisli sermaye (private equity-PE) firmaları için cazip değerlemeler sunuyor: 2022’nin üçüncü çeyreği itibarıyla 1,2 trilyon dolardır.
İş yazılımı şirketi ForgeRock, bu süreçten geçen birçok şirketten yalnızca biridir. Hisse senedi fiyatını iki katına çıkaran ve şirketin değerini 4 milyar dolara çıkaran NYSE’de başarılı bir halka arzın ardından 2022 yılı, hisse fiyatını kotasyon fiyatının sadece yarısında bırakan bir serbest düşüş getirdi. Şimdi ForgeRock, başarılı ancak kısa ömürlü bir halka arzdan sadece 13 ay sonra PE firması Thoma Bravo’dan 2,3 milyar dolarlık bir teklifi kabul etti.
Bu konudaki tek yararlanıcı PE değildir. Birçok nakit zengini şirket, şirketlerini indirimli bir fiyatla büyütmek için M&A yapma fırsatından tam olarak yararlandılar. Örneğin, Güney Koreli holding Naver, Poshmark’ı 1,2 milyar dolara satın almayı kabul etti (halka arz fiyatına yaklaşık %60 indirim).
Mevcut piyasa koşullarının Birleşik Krallık piyasasının devam eden eşitsizleşmesini şiddetlendirdiği LSE’de işler daha da kötü durumdadır. İngiltere’deki ihraççıların kottan çıkarılması, halka arz anlaşma değerlerinden uzun süredir ağır bastı ve 2022, kaydedilen en kötü yıl oldu.
2022 yılının ilk üççeyreğinde, Londra halka arz piyasasında sadece 574 milyon sterlin para toplandı ve 2009 yılının en düşük seviyelerine meydan okundu, burada sadece 1 milyar sterlin toplandı.
YTD’nin dolar karşısında %12 değer kaybeden sterlinin zayıflığı göz önüne alındığında, denizaşırı alıcıların Birleşik Krallık hisse senetlerinin indirimli fiyatlardan yararlanarak daha fazla özelleştirmesi bekleniyor. Yakın tarihli bir örnek, ABD PE Firması Energy Capital Partners’ın atık yönetim firması Biffa’yı 1,3 milyar sterline satın alma anlaşmasıdır.
Bu nedenle, faiz oranları yükseldikçe, jeopolitik riskler yoğunlaştıkça ve hayat pahalılığı krizi sürerken, şirketler bir karar vermek zorunda kalacaklardır: PE firmalarına mı yoksa rakiplerine indirimli olarak mı nakit ödeme yapılacak? Ya da öngörülen durgunluğu sürdürmek mi?
5. Sert Elmas (Diamond in the Rough): Porsche (P911)
Halka arzlar için feci bir yılın ortasında, bir şirket şansa meydan okuyarak başarılı oldu: Volkswagen’in (VW) Porsche’nin Frankfurt Menkul Kıymetler Borsası’ndaki halka arzı (Frankfurt Stock Exchange-FSE).
VW, Porsche ile daha Şubat ayı başlarında potansiyel bir halka arz için görüşmelerde bulunuyordu, ancak kasvetli piyasa koşulları ışığında değerlemenin azalması nedeniyle nihai karar ertelenmişti. Bununla birlikte, 29 Eylül 2022 tarihinde VW, Porsche’nin FSE’deki toplam hisselerinin %12,5’ini, şirkete 75,2 milyar Avro değerinde olan hisse başına 76,50 ila 82,50 Avro arasındaki değerleme aralığının en üstünde belirlenen bir fiyatla halka arz etti. Halka arz, on yıldan fazla bir süredir Avrupa’nın en büyüğüydü ve VW için yaklaşık 9 milyar Avro para topladı ve şirketin elektrikli araçların geliştirilmesinde bir dünya lideri haline gelmesine yardımcı olmak için kullanılacağını belirttikleri fonları sağladı.
Halka arz, genel Alman pazarının ortalama %1 düştüğü bir günde Porsche’nin neredeyse %3 yükseldiği düşüş piyasasının üstesinden gelmekle kalmadı, aynı zamanda şirkete 45-57 milyar Avro arasında değer biçen HSBC gibi diğer bankalar tarafından verilen düşük değerlemelere de meydan okudu. Gerçekten de, 10 Kasım 2022 tarihli kapanışında, Porsche’nin (P911) hisse fiyatı, halka arzdan bu yana yaklaşık %20 artışla 102,05 Avro seviyesinde bulunuyor ve geçen ay Porsche, Avrupa’nın en değerli otomobil üreticisi olarak ana VW’yi geride bıraktı.
6. 2023 yılı için halka arzların görünümü
2023 yılına bakıldığında, artan jeopolitik gerilimler, yükselen faiz oranları ve kötüleşen yaşam maliyeti krizleri, halka arz faaliyetlerinde bir telaşa işaret etmiyor. PwC, aşağıdaki koşullar yerine getirildiğinde, halka arzlarda sadece 2023’ün sonlarında bir yükseliş öngörüyor: hisse senedi piyasalarının istikrarlı endeks fonu performansı ve işlem hacimleri, düşük oynaklık, artan makroekonomik ve jeopolitik istikrar ve uzun vadede halka arzların başarılı olduğuna dair kanıtlar ile istikrara kavuşması.
Ancak, anlaşmaların yatırımcılar için daha cazip olduğu belirli sektörler vardır ve bunda önemli bir hareketlilik görülebilir. Örneğin, teknoloji ve yeşil enerji gibi sektörler. Ayrıca, yatırımcıların yalnızca piyasa oynaklığı riskini dengelemek için portföylerini çeşitlendirmeye değil, aynı zamanda bu bölgelerde ortaya çıkan fırsatlardan da yararlanmaya çalıştıkları için anakara Çin ve Orta Doğu gibi bölgelerde yatırımcı iştahı artmaya devam edebilir.
LSE’de yaklaşan potansiyel bir halka arz da, yatırım şirketi Conviction Life Sciences’dan gelmektedir. Bunlar, Londra’daki yatırımcı iştahını test etmeye çalışıyorlar ve 100 milyon sterlin toplamayı umuyorlar. Bu sermaye ile değer düşüklüğüne inandıkları yaşam bilimleri ve biyoteknoloji firmalarına yıllık %20 getiri hedefleyerek yatırım yapacaklardır. Aralık 2022’de gerçekleşmesi planlanan bu halka arz, muhtemelen piyasa koşulları nedeniyle planlanan birçok halka arzın çekildiği gelecek yılın gidişatını da belirleyecektir.
7. Sonuç
Sonuç olarak, Porsche’nin kahramanlıklarına rağmen, jeopolitik gerilimler, piyasa oynaklığı ve enflasyon artmaya devam ettikçe, 2022 yılında 2021’in en yüksek seviyesinden halka arz pazarının serbest düşüşü 2023 yılına kadar devam edecek gibi görünüyor. Bununla birlikte, açık olan şu ki, mevcut piyasa koşulları, pandemi dönemi yükseliş piyasasında çekeceklerinden çok daha düşük değerlemelerle karşı karşıya kalan halka açılmak isteyen şirketler için elverişsiz durumdadır. Ve bu düşük değerlemelerle, hedeflerine indirimli bir şekilde ulaşma umuduyla, durumdan yararlanmak isteyen yatırımcılar veya şirketler için daha cazip fiyat etiketlerinin geldiği söylenebilir.
* Bu çeviride yer alan görüşler Makale Yazarı Arshiya Hendi’ye ait olup çevirenin çalıştığı kurumu bağlamaz, çevirenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Çevirideki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler çevirene aittir.
[1] İngilizceden Türkçeye çevirisi yapılan bu Makalenin orijinal künyesi şu şekildedir: Arshiya Hendi, The IPO: from Hero to Zero? The Oxford Society for Commercial Law, 11 November 2022, < https://www.oscola.org/post/the-ipo-from-hero-to-zero-arshiya-hendi > erişim tarihi 14 Kasım 2022 [2020 yılında kurulan Oxford Ticaret Hukuku Derneği’nin (OSCOLA) misyonu, Oxford öğrencileri arasında kendilerini ticaret hukuku alanında kariyer yapmaya hazırlamak için artan talebi ele almaktır. Müzakereler ve müzakere turnuvaları gibi beceri geliştirme atölyeleri, sunumlar ve yarışmalar düzenleyerek, üyelerini geleceğin avukatları olarak geliştirmek için ihtiyaç duydukları becerilerle donatmayı amaçlar. Ayrıca, tüm Oxford öğrencilerinden beklenen en yüksek akademik titizlik standartlarıyla desteklenen, üyelerinin en son yasal ve ticari gelişmelere yönelik araştırmalarını sergileyen bir blog yayınlar.]
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.
