Mali Sektör Değerlendirme Programı (Financial Sector Assessment Program/FSAP), IMF gözetiminin önemli bir ayağıdır. Finansal kurumların ekonomiye yönelik olumsuz şoklara dayanma kabiliyetini ölçmek için “stres testleri” yapmak da dahil olmak üzere, finansal istikrara yönelik potansiyel sistemik risklere derinlemesine dalmayı taahhüt eder.
Mali Sektör Değerlendirme Programları (MSDP), ayrıca riskleri azaltmak için denetleyici ve düzenleyici çerçevelerin gücünü ve gerçekleşebilecek tehditleri ele almak için kriz yönetimi araçlarının ve güvenlik ağlarının yeterliliğini değerlendirirler.
MSDP’ler finansal sistemleri daha esnek hale getirmeye yardımcı olabilirler. Bunu yaparken ülkeye özgü özellikleri göz önünde bulundururlar ve analizlerini uyarlarlar. IMF, gelişmiş ekonomileri (advanced economies) bizzat değerlendirirken, diğerlerini Dünya Bankası ile birlikte değerlendirir.
Birçok ülke pandemiye güçlü banka sermayesi ve denetim çerçeveleri ile girmiştir. Bununla birlikte, ekonomiler pandemiden kurtulurken, bankaların ve diğer aracıların (banks and other intermediaries) temel durumuna ilişkin belirsizlikler de sürmektedir.
Bu yılki değerlendirmeler, sistemik açıdan önemli finansal sektörlere sahip yedi ekonomiyi ele almaktadır:
- Bunlar; beş yılda bir gözden geçirilen Almanya, Birleşik Krallık, Meksika, Rusya, Türkiye ve İrlanda ve her 10 yılda bir değerlendirilen Güney Afrika’dır.
- Değerlendirmeleri kendileri talep eden diğerleri ise Kolombiya, Uruguay ve Batı Afrika Ekonomik ve Parasal Birliği’dir.
Bu yıl tamamlanması planlanan MSDP’ler şunları içermektedir:
1. Almanya
Almanya, bankaların finans sektöre hakim olduğu, en büyük iki küresel sistemik borç veren (globally systemic-lenders) ülke, büyük bir sigortacı (large insurer) ve en büyük küresel merkezi karşı taraflardan (largest global central counterparties) birisi durumundadır. Avrupa’nın bu en büyük ekonomisi, pandemi öncesinde elverişli ekonomik koşullara ve güçlü tamponlara sahipti. MSDP, emlak sektöründeki düşük bankacılık karlılığı ve fiyat uyumsuzlukları ile ilişkili yapısal kırılganlıkların finansal istikrar üzerindeki etkilerini değerlendirecektir. Rapor, Covid-19’un küresel olarak yeniden canlanması, enflasyonist baskılar ve bazı yüksek borçlu Avro bölgesi ülkelerine karşı piyasa duyarlılığındaki herhangi bir değişikliğin etkileri gibi olumsuz ekonomik şokların risklerini analiz edecektir. MSDP ayrıca makro ihtiyati politika için kurumsal çerçeveyi ve politika araçlarını belirleme stratejisini değerlendirecek; Almanya’nın bankacılık ve sigorta düzenlemeleri ve denetimi (banking and insurance regulation and supervision), mali kriz yönetimi düzenlemeleri (financial crisis management arrangements), mevduat sigortası (deposit insurance) ve kurumsal koruma planları (institutional protection schemes) hakkında hedefli değerlendirmeler yapacak ve sistemik finansal altyapının derinlemesine bir değerlendirmesini yapacaktır. MSDP ayrıca iklim geçişi risklerinin profilini çıkaracak, bunların bankalar üzerindeki etkisini analiz edecek ve finansal teknolojinin düzenleyici yönlerini kapsayacaktır.
2. Birleşik Krallık
MSDP, Aralık ayındaki istişarelerde, İngiliz ulusal makamları ile IV. Maddenin sonuçlarını tartışmış ve pandemi başlangıcında piyasa likiditesini yeniden sağlamak ve finansal istikrarı sürdürmek için hızlı politika eylemleri kabul edilmiştir. Birleşik Krallık bankalarının ve sigortacılarının sağlamlığı 2008 Küresel Mali Krizinden bu yana artmış ve kısa vadeli zorluklarla yüzleşmek için iyi bir konumdadırlar. MSDP, finansal istikrar çerçevesini esnek olarak değerlendirmiş ve sürekli iyileştirmeler için fırsatlara işaret etmiştir. Bunların çoğu doğası gereği sınır ötesi (cross-border in natüre) olup, banka dışı finansal kuruluşlar alt sektöründeki (nonbank financial institutions subsector) veri açıklarının kapatılması da dahil olmak üzere uluslararası işbirliği (international cooperation) gerektirmektedir. MSDP, İngiltere’nin iklim ve siber dayanıklılık gibi gelecekteki riskleri yönetme konusundaki liderliğini vurgulamış ve finansal istikrar hedeflerinin önceliğini korumanın önemine dikkat çekmiştir.
3. Güney Afrika
Güney Afrika, Afrika kıtasının en büyük finans sektör evi durumunda olup, ülke büyük sınır ötesi bankacılık gruplarına ve iyi gelişmiş bir yatırım fonu ve sigorta sektörüne sahiptir. Değerlendirme, devlete ait işletmelerin zayıf finansal pozisyonları ve devam eden pandemi nedeniyle daha da kötüleşen, bastırılmış ekonomik büyüme (subdued economic growth) ve büyük mali açıklar (large fiscal deficits) arasındaki finansal gücü; ayrıca bankacılık, sigorta ve menkul kıymet piyasalarını, emeklilik ve siber risk denetimi, kriz yönetimi ve çözümü; fintek, finansal katılım (financial inclusion), iklim riski (climate risk) ve sermaye piyasalarının gelişimini (capital markets development) de inceleyecektir.
4. İrlanda
İrlanda finansal sistemi, özellikle Brexit’ten (İngiltere’nin Avrupa Birliğinden ayrılması) bu yana, birçok uluslararası kurumun varlıklarını artırmasıyla önemli ölçüde büyümüştür. Finansal sistemin en büyük bileşeni olan piyasaya dayalı finans (market-based financial/MBF) sektörü, şu anda Avrupa’da Lüksemburg’un ardından ikinci en büyük sektör durumundadır. Yetkililer, 2016 MSDP’den bu yana denetim çerçevesini önemli ölçüde güçlendirdi. Kesişen temalar arasında finans sektörünün Brexit sonrası manzarası (post-Brexit landscape), iklim değişikliği ve olağanüstü Covid-19 desteğinin aşamalı olarak kaldırılması yer alır. MSDP, bankacılık, sigorta ve piyasaya dayalı finans sektörünün (PDFS) denetiminin etkinliğini (effectiveness of supervision of banking, insurance) inceleyecek, stres testi yapacak, makro ihtiyati politika çerçevelerini ve finansal güvenlik ağı ve kriz yönetimi çerçevelerini değerlendirecek ve PDFS sektörünün birbirine bağlılığını analiz edecektir. MSDP, İrlanda’daki nispeten düşük teminat tahsilat oranları (low collateral recovery rates) göz önüne alındığında, iflas ve alacaklı haklarını da değerlendirecektir.
5. Kolombiya
Kolombiya ekonomisi, Orta Amerika’da önemli bir varlığı olan holdinglerin hakim olduğu büyük ve karmaşık bir finansal sisteme sahiptir. MSDP, bankaların olumsuz ekonomik şoklara karşı sağlamlığını ve direncini değerlendirecek; birbirine bağlılık (interconnectedness) ve bulaşma (contagion) analizi ile kurumsal stres testi analizi yapacak ve iklim değişikliğinden kaynaklanan geçiş risklerini keşfedecektir. Değerlendirme ayrıca banka gözetimini (bank oversight), makro ihtiyati politikayı (macroprudential policy) ve güvenlik ağı düzenlemelerini (safety-net arrangements) de değerlendirecektir. Dünya Bankası ise, devletin rolü, finans sektöründe rekabet, dijital finansal içerme, sigorta denetimi, iflas (insolvency) rejimleri ve alacaklı haklarına odaklanacaktır.
6. Meksika
Latin Amerika’nın bu ikinci en büyük ekonomisi, küresel ticaret ve finansla sıkı bir şekilde bütünleşmiş olup, bankacılık sistemindeki büyük tamponlardan yararlanır. MSDP, devam eden pandemi kesintilerinden kaynaklı artan riskler (risks from continued pandemic disruptions) ve küresel finansal koşullarda keskin bir sıkılaşma veya sermaye akışı oynaklığı olasılığı (capital flow volatility) arasında geliyor. Değerlendirmede, sistem genelindeki likidite şokları, finans sektörü gözetimi ve kriz yönetimi ve iklim değişikliği, siber güvenlik ve fintek’ten kaynaklanan zorluklar ve fırsatlar dahil olmak üzere finans sektörünün esnekliği incelenecektir.
7. Rusya
Rusya’nın finansal sistemi banka ağırlıklı (bank dominated) olup, bankacılık kesimi büyük ölçüde devlete ait ve devletin baskın olduğu (largely state-owned and concentrated) bir niteliktedir. Temel riskler arasında yoğun ekonomik yaptırımlar (intensified economic sanctions), emisyon açısından yoğun ihracata bağımlılık (reliance on emission-intensive exports), daha riskli perakende segmentlerinde hızlı kredi büyümesi ve baskın bankaların ana faaliyet dışı faaliyetlerini genişletmesi (dominant banks expanding non-core businesses) yer alır. MSDP, makro ihtiyati politika araçlarının geliştirilmesinde, bankacılık düzenleme ve denetiminin iyileştirilmesinde ve menkul kıymetlerin gözetimi (securities oversight) ile kriz yönetimi ve çözüm düzenlemelerinin güçlendirilmesinde kaydedilen ilerlemeyi inceleyecek; sistemik risk değerlendirmesi, banka ödeme gücü (bank solvency) ve likidite (liquidity) stres testlerini ve çeşitli iklim politikası senaryolarının ekonomi ve bankalar üzerindeki etkisini kapsayacaktır.
8. Türkiye
Türkiye’nin banka ağırlıklı finansal sistemi son yıllarda hızla büyümüştür. MSDP, zorlu bir makroekonomik ortamda sistemik riskleri inceleyecektir. Banka-şirket-egemen bağlantıları (bank-corporate-sovereign interlinkages) ile birlikte bankacılık ve kurumsal sektörlerin olumsuz şoklara karşı direncini analiz edecektir. Diğer değerlendirmeler ise, bankacılık denetimi ve düzenlemesinin gücü, makro ihtiyati çerçeve, sistemik likidite yönetimi (systemic liquidity management), kriz yönetimi çerçevesi (crisis management framework) ve siber riskleri (cyber risks) içerecektir.
9. Uruguay
Uruguay, büyük ölçüde dolarize edilmiş bir finansal sisteme (heavily dollarized financial system) ve devlet bankalarının yüksek katılımına sahip (high participation of state banks) küçük bir açık ekonomidir (small, open economy). Sistem, kısmen yetkililer tarafından dağıtılan kapsamlı politika desteği nedeniyle pandemiye dayanmıştır. Değerlendirme Dünya Bankası ile ortaklaşa, finansal sistemin pandemideki yeniden canlanmaya karşı direncine ve küresel borçlanma maliyetlerinde olası bir artışa odaklanarak, dolarizasyonla mücadeleye yönelik tedbirler de dahil olmak üzere makro ihtiyati politika çerçevesi, kriz yönetimi düzenlemeleri ve finansal bütünlük kapsamında banka denetiminin etkinliğini (effectiveness of bank supervision) değerlendirecektir. Dünya Bankası ise, devletin rolüne ve sermaye piyasalarını daha da geliştirme beklentilerine odaklanacaktır.
10. Batı Afrika Ekonomik ve Parasal Birliği
Benin, Burkina Faso, Fildişi Sahili, Gine-Bissau, Mali, Nijer, Senegal ve Togo gibi üye ülkelerde bankacılık sektörü hızla büyümüştür. Bölge içi ve bölge dışı bankacılık grupları artık borç verenler arasında baskın roller oynamakta ve devlet borcu banka portföylerinin kritik bir bölümünü oluşturmaktadır. MSDP, küresel enflasyon ve büyüme konusundaki belirsizlik ortamında finans sektörünün gücünü değerlendirir. Bu bağlamda, MSDP, ekonomik büyüme ve enflasyon için kuyruk riski senaryoları geliştirmekte ve sistemik likidite yönetimini ve makro ihtiyati politikayı değerlendirmektedir. MSDP, ayrıca bankacılık düzenlemelerini ve denetimini, kriz yönetimi ve banka çözümü (crisis management and bank resolution), finansmana erişim (access to finance), ödeme sistemleri (payment systems), iklim riski, sermaye piyasalarının gelişimi ve devlet bankalarının rolünü (role of state-owned banks) de inceler.
| Mali Sektör Değerlendirme Programı (Financial Sector Assessment Program/FSAP)
1999 yılında kurulan Mali Sektör Değerlendirme Programı (MSDP), bir ülkenin finans sektörünün kapsamlı ve derinlemesine bir değerlendirmesini içerir. Gelişmiş ekonomilerdeki MSDP’ler, finans sektörünün esnekliğini, düzenleyici ve denetleyici çerçevenin kalitesini ve finansal krizleri yönetme ve çözme kapasitesini değerlendirmeye odaklanarak IMF tarafından yürütülür. Gelişmekte olan ve yükselen piyasa ekonomilerinde ise, MSDP’ler, Dünya Bankası ile ortaklaşa yürütülür. Bu MSDP’ler, Dünya Bankası’nın sorumluluğunda olan bir finansal gelişme değerlendirmesini de içerir. MSDP’ler, bulgularına dayanarak, mikro ve makro ihtiyati nitelikte ve gelişmekte olan ve yükselen piyasa ekonomilerindeki gelişimsel ihtiyaçlara ilişkin, ülkeye özgü koşullara göre uyarlanmış öneriler üretir. Bu öneriler, son MSDP görevinin sonunda ulusal makamlara bırakılan gizli ve kapsamlı bir belge olan Aide Memoire’da yer alır. MSDP’ler, IMF Yürütme Kurulunda ülkenin Madde IV raporuyla birlikte tartışılan bir Finansal Sistem İstikrar Değerlendirmesinin (FSSA/ Financial System Stability Assessment) hazırlanmasıyla sona erer. Finansal Sistem İstikrar Değerlendirmelerin yayınlanması isteğe bağlıdır. Ana belgeye ek olarak, münferit ülkelerin MSDP’lerine destekleyici belgeler de ilave edilebilir. MSDP, IMF gözetiminin önemli bir aracı olup, Madde IV istişare bağlamında ikili gözetime önemli girdiler sağlar. MSDP kapsamındaki finansal istikrar değerlendirmeleri, Sistemik Olarak Önemli Mali Sektöre (SIFS/Systemically Important Financial Sector) sahip üyeler için Madde IV gözetiminin zorunlu bir parçası durumundadır ve şu anda, şokların sınır ötesi iletilmesindeki göreceli sistemik ilgisine bağlı olarak her beş veya on yılda bir yapılması beklenmektedir; diğer tüm yargı bölgeleri için programa katılım isteğe bağlıdır. Kaynak: IMF, < https://www.imf.org/en/Publications/fssa > erişim tarihi 07 Şubat 2022 |
* Bu çeviride yer alan görüşler çevirene ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, çevirenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Çevirideki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
Yazının orijinal künyesi için lütfen bakınız: Countries in the IMF Financial Stability Spotlight in 2022, February 3, 2022, IMF Blog, < https://blogs.imf.org/2022/02/03/countries-in-the-imf-financial-stability-spotlight-in-2022/ > erişim tarihi 07 Şubat 2022 [IMF Blog, Uluslararası Para Fonu (IMF) personeli ve yetkililerinin günün acil ekonomik ve politik meseleleri hakkındaki görüşlerinin yer aldığı bir forumdur.]
Çevirenin Notu: Yazının İngilizce başlığındaki ‘spotlight’ sözcüğünün Türkçe karşılığı ‘spot ışığı’ olmakla beraber, işbu Türkçe tercümede ‘gözlemde tutma (“gözaltında bulundurma/yakınında tutma/markajına alma” manasında)’ ibaresi tercih edilmiştir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.