Giriş
Şirketler dünyasında, bir şirketin kendi hisselerini geri satın alması (ki, ‘hisse geri alımı’ -share buyback- olarak da bilinir) çeşitli ticari, finansal ve hissedar yönetimi nedenleriyle kullanılan stratejik bir araç olabilir. İngiltere ve Galler’de, uygulama, bir şirketin hisselerini yasal olarak nasıl geri satın alabileceğini, kullanılabilecek finansman kaynaklarını ve izlenmesi gereken prosedür adımlarını belirleyen 2006 tarihli Şirketler Yasası[1] [Companies Act] kapsamında sıkı bir şekilde düzenlenmiş yasal çerçeve marifetiyle yönetilmektedir.
Bu kılavuzda, hisse geri alımlarının temel nedenleri inceleniyor, yasal çerçeve özetleniyor, yaygın tuzaklar vurgulanıyor ve bu süreci yöneten işletmeler için en iyi uygulamalara ilişkin içyüzünü anlama kapasiteleri sunuluyor.
- Bir Şirketin Kendi Hisselerini Geri Alma Nedenleri
Şirketler çeşitli stratejik ve finansal nedenlerle kendi hisselerini geri satın almayı düşünebilirler:
- Fazla nakdi hissedarlara iade etmek [return surplus cash to shareholders]: Bir şirket güçlü kâr elde ediyorsa ve fazla nakde sahipse, temettü ödemek yerine hissedarlara hisse geri alımı yoluyla fonları iade etmeyi tercih edebilir. Birçok durumda, bu alıcı hissedar için vergi açısından daha verimli olabilir. Örnek: Üç hissedarı olan bir aile şirketi, çıkmak isteyen bir hissedara değer iade etmek ister. Dağıtılabilir kârlardan finanse edilen bir hisse geri alımı, kontrolü kalan hissedarlarda tutarken bunu başarır.
- Hissedar çıkışını kolaylaştırmak [facilitate a shareholder exit]: Özellikle halka kapalı şirketler [private companies] bakımından hisseleri satmak için aktif bir pazar olmayabilir. Geri alım, ayrılan hissedarların hisselerinin değerini işletme dışı taraflara satmadan gerçekleştirmeleri için yapılandırılmış bir yöntem sunar.
- Mülkiyet kontrolünü güçlendirmek [strengthen ownership control]: Bir şirket mülkiyeti birleştirmek istediğinde (örneğin, pasif hissedarların payını azaltmak), oy haklarını aktif hissedarlar veya kurucu sahipler arasında yoğunlaştırmak için hisse geri alımı yapabilir.
- Finansal ölçütleri iyileştirmek [improve financial metrics]: Halka açık şirketlerde [public companies], ihraç edilen hisse senedi sayısının azaltılması, hisse başına kazanç [earnings per share] gibi temel ölçütleri iyileştirerek çoğu zaman daha olumlu bir hisse senedi fiyatıyla sonuçlanır.
- Sulandırmayı önlemek veya çalışan hisse senedi planlarını yönetmek [prevent dilution or manage employee share schemes]: Şirketler, hisse senedi opsiyonlarından kaynaklanan sulandırmayı yönetmek veya onaylı çalışan hisse senedi planları [örneğin İşletme Yönetimi Teşvik opsiyonları (Enterprise Management Incentive options)] dâhilinde hisse senetlerini yeniden kullanmak için hisse senetlerini geri satın alabilirler.
- Hisse Geri Alımı İçin Yasal Yetki [Legal Authority for a Share Buyback]
Bir şirket, yalnızca yasal yetkisi varsa kendi hisselerini geri satın alabilir.
- Şirket ana sözleşmesi [articles of association]: Sözleşme hisse geri alımlarını yasaklamamalıdır. Sözleşme sessizse, geri alımlara genellikle izin verilir. Ancak, bu yönde açık bir hüküm eklemek iyi bir uygulamadır.
- Genel kurul/Hissedar onayı [shareholder approval]: 20026 tarihli Şirketler Yasası’nın 18. bölümü[2] geri satın alımın hissedarlar tarafından onaylanmasını gerektirir:
(i)Piyasada alım yapılabilmesi için olağan karar istihsali yani çoğunluk onayı gerekir.
(ii) Piyasa dışı bir satın alma için, şartları belirten yazılı bir sözleşme, imzalanmadan önce hissedarlar tarafından onaylanmalıdır. Onay, olağan karar istihsaliyle yapılmalıdır ve hisseleri satın alınan hissedarın karar hakkında oy kullanmasına izin verilmez.
- Hisse Geri Alım Türleri
İngiliz şirketler hukuku bağlamında izin verilen üç temel geri satın alma türü vardır:
- Pazarda satın alma [market purchase]: Bu, halka açık şirketler için geçerlidir ve Şirketler Yasası’nın 693. maddesi[3] uyarınca tanınmış bir borsada hisse senedi satın almayı içerir. Genellikle yıllık olarak yenilenen, olağan bir kararla genel bir yetki gereklidir.
- Piyasa dışı satın alma [off-market purchase]: Halka kapalı şirketler için en yaygın geri satın alma biçimidir. Bu, bir sözleşme aracılığıyla bir veya daha fazla hissedardan doğrudan hisse satın almayı içerir. Belirli prosedür koşulları uygulanır (aşağıya bkz.).
- Bir çalışan hisse senedi planıyla bağlantılı olarak geri alım [buyback in connection with an employee share scheme]: Şirketler Yasası’nın 691(3) no.lu maddesi[4] uyarınca izin verilen bu yöntem, şirketlerin hisse senetlerinin başlangıçta nitelikli bir çalışan hisse senedi planı kapsamında ihraç edilmiş olması koşuluyla, hissedarların tam onay sürecine tabi olmaksızın çalışanlardan veya eski çalışanlardan hisse senetlerini geri satın almasına olanak tanır.
- Hisse Geri Alımının Finansmanı
Bir şirketin hisse geri alımını finanse etme şekli son derece önemlidir ve sıkı bir şekilde düzenlenir.
- Dağıtılabilir kârlardan [out of distributable profits]: Bu en yaygın ve basit yöntemdir. Bir şirketin satın alma fiyatını karşılamak için yeterli birikmiş gerçekleşmiş kârı, gerçekleşmiş zararlar düşüldükten sonra olmalıdır. [Yasal referans: 2006 tarihli Şirketler Yasası, Madde 710[5]].
- Yeni hisse gelirlerinden [out of the proceeds of a fresh issue]: Bir şirket, yeni hisseler çıkarabilir (yani ‘sermaye artırımı’ yapabilir) ve elde ettiği geliri geri satın alımı finanse etmek için kullanabilir; ancak bu hisselerin özellikle bu amaçla ihraç edilmiş olması gerekir.
- Sermaye itfası [sadece halka kapalı şirketler (out of capital)]: Şirketler Yasası 18. Kısım Madde 5[6] uyarınca izin verilmiştir. Şirketin şunları yapması gerekir: (i) Özel bir karar alınması (yüzde 75 çoğunlukla). (ii) Şirketin ödemeyi takip eden 12 (on iki) ay boyunca borçlarını ödeyebileceğini belirten bir yönetim kurulu ödeme gücü beyanı hazırlaması. (iii) Ticaret Sicili Gazetesinde kamu duyurusu yayınlanması. (iv) Alacaklılara beş (5) haftalık itiraz süresi tanınması. Bu yöntem daha karmaşıktır ve uygun hukuki ve finansal danışmanlıkla dikkatlice değerlendirilmelidir.
- Geri Alımda Sözleşme ve Prosedür Eksenli Adımlar
- Yönetim kurulu kararı [board resolution]: Yöneticiler, şirketin devam etmek için yasal güce ve fona sahip olduğunu teyit eden, geri alımı prensipte onaylayan bir karar almalıdır.
- Hisse geri alım anlaşması [share buyback agreement]: Yandaki hususları içeren bir anlaşma taslağı hazırlanmalıdır: (i) Satın alınacak hisse senedi sayısı; (ii) Satın alma fiyatı; (iii) Ödeme koşulları, (iv) Tamamlama mekanizması ile (v) Garanti ve tazminatlar. Piyasa dışı alımlar için bu sözleşmenin önceden hissedarların olağan kararıyla onaylanması gerekir.
- Tamamlama [completion]: İşlem tamamlandığında; (i) Şirket satın alma bedelini öder. (ii) Hisseler ya iptal edilir ya da (eğer halka açık bir şirketse) kasada [treasury] tutulur.
- Bildirim Yükümlülükleri
Şirketin geri satın alımdan itibaren 28 gün içinde aşağıdaki yasal başvuruları tamamlaması gerekir:
- Form SH03: Kendi hisselerinin satın alınmasının iadesi.
- Form SH06: (Eğer varsa) Hisselerin iptaline ilişkin bildirim.
- Hissedar kaydının güncellenmesi [updated register of members]: Sahiplikteki değişikliği gösterir.
- Hisse geri alımlarının kaydedilmesi [register of share buybacks]: Tutulması gereken yasal bir kayıttır.
Başvuruda bulunulmaması durumunda cezalar ve geri alımın geçersiz sayılması söz konusu olabilir.
- Vergisel Hususlar
Geri alımın vergisel sonucu çeşitli faktörlere bağlıdır:
- Bireyler için sermaye ve gelir bağlantısı [capital vs income treatment]: Gelir ve Gümrük İdaresi, yandaki durumlarda gelirleri sermaye olarak değerlendirebilir (Sermaye Kazanç Vergisine tabidir[7]): (i) Satın alma şirketin ticaretine (cirosuna) fayda sağlıyor. (ii) Satıcı toplam hisse senedi sahipliğini azaltıyor. (iii) Satıcı, geri alımdan sonra şirketle bağlantı kurmuyor. (*) Sermaye bağlantısı sağlanırsa, satıcı İşletme Varlıklarının Tasfiyesi Muafiyetinden[8] yararlanarak Sermaye Kazançları Vergisini yüzde 10’a düşürebilir. Aksi takdirde elde edilen kazançlar temettü oranı üzerinden (yüzde 39,35’e kadar) gelir olarak vergilendirilebilir.
- Kurumlar Vergisi [şirketler için (Corporation Tax)]: Bir kurumsal hissedar şirkete hisse satarsa, bedel [receipt] genellikle vergiye tabi kazançlar üzerinden kurumlar vergisine tabidir[9].
- Yaygın Tuzaklar
Hissedar onayının alınmaması [not obtaining shareholder approval]: Özellikle piyasa dışı satın alımlarda, kararın önceden alınması ve satıcı hissedarın oy hakkından doğru bir şekilde hariç tutulması gerekir.
Yanlış kaynaktan finansman [funding from the wrong source]: Doğru Madde 5 prosedürü izlenmeden sermayenin kullanılması, geri alımı hukuka aykırı hale getirebilir.
Eksik başvurular [missing filings]: SH03 veya SH06’nın geç veya yanlış başvurulması cezalara yol açabilir ve işlemi geçersiz kılabilir[10].
Hukuka aykırı finansal yardım [unlawful financial assistance]: Şirket geri satın alımı finanse etmek için fiilen borç alırsa, yasaklanmış finansal yardım kurallarından kaçınmak için dikkatli olunmalıdır.
- En İyi Uygulama İpuçları
- Geri satın almayı planlamadan önce şirketin hisse senetleri tam olarak incelenmelidir.
- Kapsamlı yönetim kurulu tutanakları ve kararları tutulmalıdır.
- İşlemin arkasındaki ticari mantık açıkça belgelendirilmelidir.
- Sermaye bağlantısı talep edilmesi durumunda, önceden Gelir ve Gümrük İdaresi’nden vergi izni almalıdır [CTA1[11] (Konsolidasyonlu Vergilendirme Tavsiyesi-Consolidated Taxation Advices) formu kullanılarak].
- Tüm yasal belgeleri hazırlamak ve incelemek ve 2006 tarihli Şirketler Yasası’na uyumu sağlamak için profesyonel danışmanlarla çalışılmalıdır.
Sonuç
Hisse geri alımı, hissedar çıkışlarını etkinleştirmek, sermaye yapısını düzene sokmak veya sahiplerine değer iade etmek gibi çeşitli stratejik amaçlara hizmet edebilen güçlü bir kurumsal araçtır. Ancak, yasal formaliteler isteğe bağlı olmadığından ve yanlış yapmanın cezaları önemli olduğundan dikkatli bir şekilde yaklaşılmalıdır. Şirket halefiyet planlamasına yardımcı olmak için tek seferlik bir geri satın alma işlemi gerçekleştiriyor olsun veya hissedar beyanlarını yöneten bir halka açık şirket olsun, 2006 tarihli Şirketler Yasası’nın 18. maddesinde belirtilen prosedürleri takip etmek esastır. Başlangıçta verilen yasal ve vergi danışmanlığı, sürecin sorunsuz bir şekilde işlemesini, uyumlu olmasını ve amaçlanan ticari sonuçlara ulaşmasını sağlayacaktır.
[1]<https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/notes/division/10/18/4>.
[2]<https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/part/18>.
[3]<https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/section/693>.
[4]<https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/section/691>.
[5]<https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/section/710>.
[6]<https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/part/18/chapter/5>.
[7]<https://community.hmrc.gov.uk/customerforums/cgt/9d3eb91f-18da-ed11-9ac4-00155d9771aa#:~:text=Capital%20Gains%20Tax%20for%20residential,of%2010%25%20and%2020%25.&text=Thank%20you.,-Posted%20about%20a>.
[8]<https://www.gov.uk/business-asset-disposal-relief>.
[9]<https://www.gov.uk/government/publications/rates-and-allowances-corporation-tax/rates-and-allowances-corporation-tax>.
[10]<https://www.gov.uk/government/publications/notify-a-purchase-of-own-shares>.
[11]<https://www.gov.uk/hmrc-internal-manuals/lloyds-manual/llm1170>.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.