Türkistan’a, Urumçi’ye…
İsviçre Borçlar Kanunu’nda sermaye artırımı, imtiyazlı paylar ve intifa sentleri aşağıdaki şekilde düzenlemiştir:
- Olağan (adi) sermaye artırımı (m.650)
- Kayıtlı sermaye artırımı (m.651-651a, m.652, m.652a, m.652b, m.652c, m.652d, m.652e, m.652f, m.652g ve m.652h)
- Şartlı sermaye artırımı (m.653, m.653a, m.653b, m.653c, m.653d, m.653e, m.653f, m.653g, m.653h, m.653i)
- İmtiyazlı paylar (m.654-656)
- İntifa senetleri (m.657)
1. Olağan (adi) sermaye artırımı (ordinary capital increase)
Sermaye artırımına genel kurul karar verir ve artırımın üç ay içinde yönetim kurulu tarafından yapılması zorunludur. Genel kurul kararının aleni olarak yapılması ve aşağıdaki hususların belirtilmesi zorunludur:
- Artırılacak sermayenin tam nominal değeri ve nakit karşılığı ödenecek katkı payları;
- Payların sayısı, itibari değeri ve türü ile belirli pay türlerine ilişkin rüçhan hakları;
- İhraç fiyatı veya fiyatı belirlemek için yönetim kuruluna verilen yetki ve temettü hakkının başladığı tarih;
- Yapılacak sermaye katkısının türü ve ayni sermaye katkısında bunların niteliği ve değeri, katkı sağlayanın adı ve karşılığında kendisine alacakları paylar;
- Ayni satın almalarda, bu varlıkların niteliği, katkıda bulunanın adı ve şirket tarafından sağlanan bedel;
- İmtiyazların niteliği ve değeri ile yararlanıcıların adları;
- Yeni nama yazılı hisse senetlerinin devredilebilirliğine ilişkin herhangi bir kısıtlama;
- Yeni pay alma haklarına ilişkin herhangi bir kısıtlama veya iptal ve kullanılmayan veya geri alınmış olan abonelik haklarının tahsisi;
- Sözleşmeye dayalı yeni pay alma haklarını kullanırken yerine getirilmesi gereken koşullar.
Sermaye artırımının üç ay içinde ticaret siciline kaydedilmemesi durumunda genel kurul kararı düşer.
2. Kayıtlı sermaye artırımı (authorised capital increase)
Genel kurul, esas sözleşmede değişiklik yapmak suretiyle, iki yılı (2023 yılından itibaren beş yılı) geçmemek üzere, yönetim kuruluna sermayeyi artırma yetkisi verebilir. Yönetim kurulunun sermayeyi artırabileceği nominal tutar esas sözleşmede belirtilmektedir. Bu kayıtlı sermaye, mevcut sermayenin yarısını aşamaz. Ayrıca, ihraç tutarı, nakdi katkı payları, ayni devralmalar ve temettü hakkının başladığı tarih ile ilgili hususlar hariç olmak üzere, olağan/adi sermaye artırımı için gerekli olan bilgilerin aynısı esas sözleşmede de öngörülmüştür. Yönetim kurulu yetkisi dahilinde sermaye artırımı yapabilir. Bunu yaparken, daha önce genel kurul kararında yer almayan gerekli hükümleri çıkarır. Bu hükümler, 8 Kasım 1934 tarihli Bankacılık Kanununun yedek sermayeye ilişkin düzenlemelerine tabidir.
Her sermaye artırımının ardından yönetim kurulu, esas sözleşmedeki kayıtlı sermayenin nominal tutarını buna göre azaltır. Sermaye artırımının yapılması için belirlenen sürenin dolması halinde, izin verilen sermaye artırımına ilişkin hüküm yönetim kurulu kararı ile esas sözleşmeden kaldırılır.
Paylar, şirketin kuruluşuna ilişkin hükümlere göre özel bir belge (taahhüt formu) ile taahhüt edilir. Taahhüt formunda, sermaye artırımına veya artırım yetkisine ilişkin genel kurul kararına ve sermaye artırımına ilişkin yönetim kurulu kararına atıfta bulunulması zorunludur. İsviçre Borçlar Kanunu’nun ihraç izahnamesi gerektirdiği durumlarda, yeni pay alma formu da buna atıfta bulunur. Yeni pay alma formunun bir zaman sınırı belirtmediği durumlarda, imzalanmasından üç ay sonra bağlayıcılığı sona erer.
Her hissedar, yeni ihraç edilen hisselerin mevcut iştirakine tekabül eden oranında hak sahibidir. Genel kurul tarafından sermayenin artırılmasına ilişkin bir karar, bu yeni pay alma hakkını sadece haklı nedenle iptal edebilir. Özellikle, şirketlerin, şirketlerin bölümlerinin veya hisse senetlerinin devralınması ve çalışanların hisse sahipliği haklı sebep olarak kabul edilir. Yeni pay alma hakkının iptali, ilgili taraflar için uygunsuz bir avantaj veya dezavantaja neden olmamalıdır. Şirket, bir pay sahibine payları taahhüt etme hakkını vermişse, esas sözleşmede belirtilen nama yazılı payların devrine ilişkin bir kısıtlamaya dayanarak bu hakkı kullanmasını engelleyemez.
Kanun aksini öngörmedikçe, sermaye katkılarının şirketin kuruluşuna ilişkin hükümlere göre yapılması gerekir.
Sermaye, serbestçe kullanılabilir öz sermayenin dönüştürülmesi yoluyla da artırılabilir. Artış tutarını karşılamak için kullanılan özsermaye, hissedarlar tarafından onaylanan yıllık hesaplarda ve lisanslı denetçinin denetim raporunda gösterilir. Hesap kesim tarihinden itibaren altı aydan fazla zaman geçmişse, denetlenmiş ara hesaplar gerekir.
Yönetim kurulu, aşağıdaki hususları açıkladığı yazılı bir rapor düzenler:
- Ayni sermaye katkılarının veya ayni satın almaların niteliği ve durumu ve bunların değerlemesinin uygunluğu;
- Borçların mevcudiyeti ve bu borçların mahsup edilip edilemeyeceği;
- Bu şekilde dönüştürülen öz sermayenin serbestçe harcanabilirliği;
- Özellikle yeni pay alma haklarının sınırlandırılması veya iptali ve kullanılmamış veya geri çekilmiş yeni pay alma haklarının tahsisi ile ilgili olarak genel kurul kararına uyulması;
- Belirli hissedarlara veya diğer kişilere tanınan imtiyazların gerekçeleri ve uygunluğu.
Lisanslı bir denetçi, sermaye artırımı raporunu doğrular ve eksiksiz ve doğru olduğunu yazılı olarak teyit eder. Yeni sermayeye yapılan sermaye katkısının para olarak yapıldığı, sermaye artırımının ayni bir satın almanın finansmanı amacıyla yapılmadığı ve abonelik haklarının kısıtlanmadığı veya iptal edilmediği durumlarda böyle bir denetim teyidi gerekmez.
Sermaye artırımı raporu ve gerektiğinde denetim teyidi hazırlandıktan sonra yönetim kurulu esas sözleşmeyi değiştirir ve aşağıdakileri beyan eder:
- Tüm hisselerin geçerli olarak yeni pay alma hakkını kullandığı;
- Taahhüt edilen nakdi sermaye katkılarının tam ihraç fiyatına tekabül ettiğini;
- Katkıların kanun, esas sözleşme ve genel kurul kararının öngördüğü şartlara uygun olarak yapıldığını;
- Destekleyici belgelerde belirtilenler dışında ayni sermaye katkıları, ayni satın almalar veya amaçlanan ayni satın almalar, mahsup veya imtiyaz örnekleri bulunmadığını.
Karar ve beyanların bir nevi kamu senedi olarak yapılması gerekir. Noter, sermaye artırımını destekleyen belgelerin her birini ayrı ayrı alıntılamak ve yönetim kuruluna sunulduğunu teyit etmek zorundadır. Tadil edilen esas sözleşme, sermaye artırımı raporu, denetim teyidi, ayni katkı sözleşmeleri ve mevcut ayni devralma sözleşmeleri kamu senedine eklenmelidir. Yönetim kurulu, esas sözleşme değişikliğini ve ticaret siciline tescil beyannamelerini bildirir. Şunları sunmalıdır:
- Genel kurul ve yönetim kurulu kararlarına ilişkin kamu işlemleri ekleri ile birlikte;
- Değiştirilmiş ana sözleşmenin onaylı bir kopyası.
Sermaye artırımından önce ihraç edilen paylar geçersizdir; pay taahhüdünden kaynaklanan yükümlülükler geçerliliğini korur.
3. Şartlı sermaye artırımı
Genel kurul, şirket veya grup şirketleri tarafından ihraç edilen yeni tahvil ve benzeri borçlanma araçlarının alacaklılarına ve çalışanlarına yeni pay alma hakkı tanınması esas sözleşmede şarta bağlı sermaye artırımına karar verebilir. Sermaye, bu tür dönüştürme veya opsiyon haklarının kullanıldığı ve katkı payı yükümlülüklerinin mahsup veya ödeme yoluyla yerine getirildiği zaman ve ölçüde otomatik olarak artar. Bu hükümler, 8 Kasım 1934 tarihli Bankacılık Kanununun yedek sermayeye ilişkin düzenlemelerine tabidir.
Şarta bağlı olarak sermayenin artırılabileceği nominal tutar, mevcut sermayenin yarısını aşamaz. Sermaye katkısı en az nominal değere eşit olmalıdır.
Esas sözleşmede şunlar belirtilmelidir:
- Şartlı sermaye artırımının nominal tutarı;
- Hisselerin sayısı, itibari değeri ve türü;
- Dönüştürme veya opsiyon haklarının lehtarları;
- Mevcut hissedarların yeni pay alma haklarının iptali;
- Belirli hisse sınıflarına bağlı imtiyazlı haklar;
- Yeni nama yazılı payların devrine ilişkin kısıtlamalar.
Dönüştürme veya opsiyon hakkının bağlı olduğu tahvil veya benzeri borçlanma araçlarının önce ortaklara taahhüdü teklif edilmediği takdirde, esas sözleşmede ayrıca aşağıdaki hususlara da yer verilir:
- Dönüştürme veya opsiyon haklarının uygulanabileceği koşullar;
- İhraç tutarının hesaplanacağı esaslar.
Şartlı sermaye artırımına (contingent capital increase) ilişkin esas sözleşme hükmü ticaret siciline işlenmeden önce verilmiş olan değiştirme veya opsiyon hakları hükümsüzdür. Şartlı sermaye artırımı kapsamında dönüştürme veya opsiyon hakkı içeren tahvil veya benzeri borçlanma araçlarının ihraç edilmesi durumunda, pay sahiplerinin mevcut payları oranında öncelikle pay sahiplerine teklif edilmesi gerekir. Bu öncelikli yeni pay alma hakkı, haklı nedenle kısıtlanabilir veya iptal edilebilir. Şartlı sermaye artırımının gerçekleştirilmesi için gerekli olan yeni pay alma haklarının iptali ve rüçhan haklarının sınırlandırılması veya iptali, ilgili taraflar için herhangi bir uygunsuz avantaj veya dezavantaja yol açmamalıdır.
Nama yazılı payları değiştirme veya satın alma opsiyonu hakkına sahip alacaklı veya çalışan, nama yazılı payların devrine ilişkin kısıtlamalar nedeniyle bu hakkını kullanmaktan, bu imkan esas sözleşmede ve ihraç izahnamesinde saklı tutulmadıkça engellenemez. Dönüştürme veya opsiyon hakları, bir sermaye artırımından, yeni dönüştürme veya opsiyon haklarının verilmesinden veya başka bir şekilde, yalnızca dönüştürme fiyatının düşürülmesi veya hak sahiplerine başka bir şekilde yeterli tazminat verilmesi veya hissedarlar da aynı olumsuz etkiye maruz kalır.
Dönüştürme veya opsiyon hakları, şarta bağlı sermaye artırımına ilişkin esas sözleşme hükmüne atıfta bulunularak; Kanunun bir izahname gerektirdiği durumlarda, beyanname buna atıfta bulunmalıdır. 8 Kasım 1934 tarihli Bankacılık Kanunu’na tabi bir bankacılık kurumu aracılığıyla para veya mahsup yoluyla sermaye katkısı yapılmalıdır. Pay sahipliği hakları, sermaye katkısı yapıldığında kurulur.
Her mali yılın sonunda veya daha önce yönetim kurulunun talebi üzerine lisanslı bir denetim uzmanı, yeni payların ihraç edilmesinin kanuna, esas sözleşmeye ve gerektiğinde izahnamenin ihraç konusuna uygun olup olmadığını denetler. Denetçi bunu yazılı olarak teyit eder.
Denetim teyidinin alınması üzerine yönetim kurulu, yeni ihraç edilen payların sayısını, itibari değerini ve türünü, belirli pay sınıflarına ilişkin rüçhan haklarını ve sermayenin mali yılsonu veya denetim tarihi itibarıyla durumunu belirten bir kamu senedi düzenler. Gerektiğinde esas sözleşmeyi değiştirir. Noter, kamu senedinde denetim teyidinde gerekli bilgileri içerdiğini belirtir.
Yönetim kurulu, hesap dönemi sonundan itibaren üç ay içinde esas sözleşme değişikliğinin ticaret siciline işlenmesi için başvuruda bulunur ve kamu senedini ve denetim teyidini sunar.
Dönüştürme veya opsiyon hakkının ortadan kalkması ve bunun lisanslı denetim uzmanı tarafından düzenlenen yazılı bir raporla tespit edilmesi halinde, yönetim kurulu şarta bağlı sermaye artırımına ilişkin esas sözleşme hükümlerini iptal eder. Bu tür bir kamu senedinde noter, denetçi raporunun gerekli bilgileri içerdiğini belirtir.
4. İmtiyazlı paylar
Esas sözleşme değişikliğine istinaden imtiyazlı pay (preference shares) çıkarılmasına veya mevcut payların imtiyazlı paya dönüştürülmesine genel kurul karar verebilir. Esas sözleşmede aksi belirtilmedikçe, bir şirketin imtiyazlı hisse ihraç etmesi durumunda, mevcut imtiyazlı hisse senetleri üzerinde rüçhan hakkı veren daha fazla imtiyazlı hisse, yalnızca hem mevcut imtiyazlı hisselerin olumsuz etkilenen sahiplerinin özel toplantısının hem de tüm hissedarların genel kurulunun onayı ile çıkarılabilir. Aynı durum, esas sözleşme uyarınca verilen imtiyazlı paylara bağlı rüçhan haklarının değiştirilmesi veya iptali için yapılan herhangi bir teklif için de geçerlidir.
İmtiyazlı paylar, esas sözleşmede veya esas sözleşmede yapılan değişikliklerde açıkça kendilerine tanınan adi hisse senetlerine kıyasla rüçhan haklarından yararlanır. Diğer açılardan adi hisse senetleri ile eşit statüdedirler. Özellikle, rüçhan hakları, birikimli temettü hakları olsun veya olmasın temettüyle, tasfiye gelirlerindeki payla ve yeni payların çıkarılması durumunda taahhüt haklarıyla ilgili olabilir.
5. İntifa senetleri
Esas sözleşmede, daha önce sermaye iştirakçisi veya hissedar, alacaklı, işçi ve benzeri sıfatları ile şirkete bağlı kişiler lehine intifa senetleri[1] oluşturulması öngörülebilir. Esas sözleşmede, ihraç edilen intifa senetlerinin sayısı ve bunlara bağlı hakların niteliği belirtilmelidir.
Bu tür intifa senetleri, sahiplerine yalnızca kullanılabilir karda veya tasfiye gelirlerinde bir pay alma veya yeni pay alma hakkı verir.
İntifa senetleri itibari bir değere sahip olmamalıdır; katılma belgesi olarak adlandırılamaz veya bilançoda varlık olarak belirtilen sermaye katkısı karşılığında ihraç edilemez.
Kanun gereği, intifa senetleri altındaki lehtarlar, bono alacaklıları topluluğunu yöneten hükümlerin gerekli değişikliklerle uygulandığı bir topluluk oluşturur. Ancak, intifa senetleri kapsamındaki hakların bir kısmından veya tamamından feragat kararı, ancak dolaşımdaki bu tür sertifikaların çoğunluğunun sahipleri tarafından alındığı takdirde bağlayıcıdır.
Şirket kurucu üyeleri lehine ancak esas sözleşmenin aslına uygun olarak intifa senedi düzenlenebilir.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir. [İsviçre Borçlar Kanunu için bkz. Federal Act on the Amendment of the Swiss Civil Code (Part Five: The Code of Obligations) of 30 March 1911 (01 Ocak 2022 itibarıyla) < https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/27/317_321_377/en > erişim tarihi 05 Temmuz 2022]
[1] Batı hukukunda bu senetler, “temettü hakkı sertifikası” (dividend rights certificates) olarak adlandırılmaktadır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.