Dünyanın dört bir yanındaki birçok ülke, öğrencileri finansal ürünleri sorumlu bir şekilde kullanmaya hazırlamak için okullarda finansal eğitim[1] (school financial education) düşünüyor. Ancak, bu programların uzun vadeli finansal davranışlar üzerindeki etkileri hakkında hala çok az şey biliniyor. Mevcut araştırmaların çoğu, okullarda okutulan finansal eğitimin etkilerini, müdahaleyi takip eden bir yıldan daha kısa bir süre sonra ölçmektedir.
2011 yılında Bruhn ve ark. (2016), Brezilya’nın altı eyaletindeki 892 okuldan yaklaşık 25.000 öğrenciyle rastgele seçilmiş kontrollü bir deneme yoluyla bir liselerdeki finansal eğitim programının (financial education program) etkilerini inceledi. Bu 892 devlet okulunun yarısı, 2010 yılında öğretmen eğitimi ve finansal eğitim ders kitaplarını almak üzere rastgele seçildi. Ders kitapları, liselerin son iki yılında matematik, fen bilimleri, tarih ve Portekizce ders müfredatlarına entegre edilen vaka incelemelerini içeriyordu (2010 ve 2011’de). Kontrol grubu okullarına eğitim veya materyal verilmedi. Bruhn ve ark. (2016), programın kısa vadede finansal bilginin artmasına ve tasarruf tutumları, satın almalar için kendi kendine bildirilen tasarruflar, para yönetimi ve bütçeleme üzerinde olumlu etkilere yol açtığını göstermektedir. Diğer tarafta, program, kredi kartları gibi pahalı finansal ürünlerin önemli ölçüde daha fazla kullanılmasına ve kredi geri ödemelerinde gecikme olasılığının artmasına yol açtı; bunun nedeni, muhtemelen programın öğrencileri bu ürünler hakkında bilgilendirmeye çalışması, ancak aktif olarak kullanımlarını engellememesidir.
Bu konudaki yeni bir araştırmada[2], liseden mezun olduktan sonra dokuz yıl boyunca orijinal örneklemdeki 16.000 öğrenciyi takip etmek için idari veriler kullanılıyor. Öğrencilerin adlarına ve yaşlarına göre vergi (mükellefi) kimlik numaraları (taxpayer identification number-CPF) alındı. Daha sonra, Brezilya Merkez Bankası’nda bulunan idari verilere başvurmak için vergi kimlik numaraları kullanıldı. Bu veriler, banka hesabı sahipliğini [(hesap bakiyelerini değil) bank account ownership], çeşitli kredi ürünlerinin kullanımını ve ayrıca resmi istihdam durumu ve resmi mikro işletme sahipliği hakkındaki bilgileri içermektedir. Genç yetişkinleri 2011 yılında liseyi bitirdikleri andan, COVID-19 salgını Brezilya’yı vurmadan hemen öncesine, Şubat 2020’ye kadar takip ediliyor.
Rastgele davranış ve kontrol grupları (randomized treatment and control groups) karşılaştırıldığında, uzun vadeli finansal davranışlar (long-term financial behavior) ile ilgili üç ana bulgu elde edilmiştir:
- İlk olarak, finansal eğitim programının uzun vadeli banka hesabı sahipliği (long-run bank account ownership) üzerinde bir etkisi olmadı, ancak öğrencilerin yüksek bir oranının (%85) liseden mezun olduktan sonra bir banka hesabı vardır.
- İkincisi, tedavi gören öğrenciler daha az pahalı kredi ürünleri (fewer expensive credit products) kullanıyorlar. Kredi kartı borcu olan kontrol öğrencilerinin %23’ü ve kredili mevduat hesabı olan kontrol öğrencilerinin %11’i ile karşılaştırıldığında, finansal davranışa tabi öğrencilerin kredi kartı borcuna sahip olma olasılığı %1,4 ve kredili mevduat hesabı kullanma olasılığı %0,9 daha düşüktür.
- Üçüncüsü, finansal eğitim programı, geri ödemesi geciken kontrol öğrencilerinin %15’ine kıyasla, geri ödemesi geciken kredilere sahip olma olasılığını yaklaşık %0,9 oranında azalttı.
Bu nedenle, liselerdeki finansal eğitimin (financial education) öğrencilerin uzun vadeli finansal sonuçlarını (students’ long-term financial outcomes) iyileştirebileceği bulundu. Bu çalışma, kısa ve uzun vadede farklılık gösterebileceğinden, etkilerin zaman içinde incelenmesinin önemini de vurgulamaktadır. Kısa vadede, finansal davranışları ölçülen öğrencilerin pahalı kredi kaynaklarını kontrol öğrencilerine göre kullanma olasılığı daha yüksekken; finansal davranışları ölçülen öğrencilerin uzun vadede bu kaynakları kullanma olasılığı kontrol öğrencilerine göre daha düşüktür. Öğrenciler başlangıçta pahalı kredileri denediler ve sonra bunun sağlam bir finansal karar olmadığını anladılar. Ayrıca, lisedeyken kullandıkları kredinin sadece küçük alımlar için olması da muhtemeldir, halbuki uzun vadede riskler daha yüksektir ve öğrenciler daha büyük tutarlarda borçtan kaçınmışlardır.
Son olarak, anılan çalışma finansal eğitimin istihdam sonuçlarını etkileyebileceğini de göstermektedir. Mezun olduktan sekiz ila dokuz yıl sonra, finansal davranışları ölçülen öğrencilerin resmi bir mikro işletmeye (microenterprise) sahip olma olasılığı, kontrol öğrencilerine göre %10 daha fazladır (resmi bir mikro işletmeye sahip kontrol öğrencilerinin %6,9’una kıyasla %0,69’luk bir artış söz konusudur). Ve davranış grubu öğrencilerinin, resmi bir işi olan kontrol öğrencilerinin %49,5’ine kıyasla, yazılı sözleşmeli bir işte çalışma olasılığı %1,2 daha düşüktür; bu da, finansal eğitim programının, onların mesleklerini çalışandan işletme sahibine çevirmelerine neden olduğunu düşündürmektedir. Bu etkiler, finansal eğitim programının kapsamlı olmasına ve iş ve girişimcilik (entrepreneurship) üzerine modüller içermesine bağlanabilir.
* Bu derlemede yer alan görüşler Makale Yazarlarına ait olup derleyenin çalıştığı kurumu bağlamaz, derleyenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Derlemedeki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler derleyene aittir.
[1] Derleyenin Notu: “okullarda finansal eğitim” ibaresini, “finansal okuryazarlık eğitimi” şeklinde anlamak gerekir.
[2] Söz konusu çalışmanın künyesi şöyledir: Miriam Bruhn, Gabriel Garber, Sergio Koyama, Bilal Zia, The Long-Term Impact of High School Financial Education, Evidence from Brazil, World Bank Group, Development Economics Development Research Group, Policy Research Working Paper 10131, July 2022, < https://documents1.worldbank.org/curated/en/099739107262230025/pdf/IDU09132deef0979104f800a9dc04d3ca45dc713.pdf > erişim tarihi 21 Kasım 2022
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.