Marmara Üniversitesi maliye bölümü 1988 mezunlarına…
Son günlerde kimi yazarın ve düşünürün, New Deal konusunda görüş içeren makale ve/veya köşe yazısı kaleme aldıkları müşahede edilmiştir. Aşağıdaki “derleme çalışma” bu minvalde hazırlanmıştır.
Franklin Delano Roosevelt (FDR) 1933 yılında göreve geldiğinde, “Büyük Buhran” (the Great Depression) ile mücadele kapsamında bir dizi deneysel programı yürürlüğe koydu. Özetle;
- New Deal yani ‘Yeni Düzen/Anlaşma’, Amerikan Başkanı FDR tarafından yürürlüğe konulan ve Büyük Buhrana yanıt olarak federal hükümetin ekonomideki rolünü çarpıcı biçimde genişleten bir dizi iç politika olarak tanımlanabilecek bir mefhumdu.
- İktisat tarihçileri genellikle, yarattığı yardım, iyileştirme ve reform kurumlarının “alfabesi” ile Birinci Yeni Anlaşmadan (1933-1934; ‘first new deal’) ve daha fazla yasal reform teklif eden ve günümüzün çağdaş sosyal refah sisteminin temelini oluşturan İkinci Yeni Anlaşmadan (1935-1938; ‘second new deal’) bahsederler.
- Sonuçta Amerika Birleşik Devletleri’ni Büyük Buhrandan çıkaran bu Yeni Anlaşma değil, esasen İkinci Dünya Savaşı’nın devasa askeri harcamaları olmuştur.
Yeni Düzenin/Anlaşmanın kökenleri
New Deal kavramı, aslında FDR’nin (Amerika Birleşik Devletleri’nde/ABD) Demokrat Parti’nin başkan adaylığını kabul ettiği 1932 tarihli konuşmasından türemiştir. Bu toplantıda Roosevelt, “Amerikan halkına yeni bir anlaşma için söz veriyorum, kendime söz veriyorum” demişti. Roosevelt’in o sırada aklında somut politika önerileri olmamasına rağmen, “New Deal” ifadesi, ABD’yi Büyük Buhrandan çıkarmak için tasarlanmış birçok programı kapsamaya başladı. New Deal, acı çekenlere ekonomik yardım sağlamayı, özel sektörü düzenlemeyi ve ekonomiyi büyütmeyi amaçlayan geniş bir federal hükümet programları yelpazesi yarattı.
Yeni Düzen/Anlaşma genellikle aşağıda verilen “Üç R” (harfi) ile özetlenir:
- İşsizler için yardım (‘relief’),
- Federal harcamalar ve istihdam yaratma yoluyla ekonomide toparlanma (‘recovery’) ve
- Düzenleyici mevzuat ve yeni toplumsal refah programlarının yaratılması yoluyla kapitalist sistem üzerinde yenilikçi düzenleme (‘reform’).
Roosevelt’in Yeni Düzeni, federal hükümetin boyutunu ve kapsamını önemli ölçüde genişletti ve bunu yaparken Amerikan siyasi kültürünü, hükümetin yurttaşlarının refahından sorumlu olduğu ilkesi etrafında temelden yeniden şekillendirdi. Eric Foner isimli bir tarihçinin belirttiği gibi: “1930’lardan önce, ulusal siyasi tartışmalar genellikle federal hükümetin ekonomiye müdahale etmesi gerekip gerekmediği sorusu etrafında dönüyordu. Yeni Anlaşmadan sonraysa, tartışma nasıl müdahale edilmesi gerektiği üzerine odaklandı.”
İlk Yeni Anlaşma (1933-1934)
Roosevelt’in 04 Mart 1933 tarihinde göreve başladığı sırada, Amerikan ulusu, tarihinin en kötü ekonomik krizine doğru baş aşağı istikamette ilerliyordu. Sanayi üretimi üç yıl öncekinin sadece yarısıydı, borsa felaket kayıplarından sadece biraz toparlandı ve işsizlik şaşırtıcı biçimde yüzde 25 düzeyinde kaldı.
İlk Yeni Anlaşma, “İlk Yüz Gün” adı verilen bir yasama eylemi kasırgasında başladı. 1933 Mart’ından Haziran’ına kadar, Roosevelt’in emriyle Amerikan Kongresi, diğer sorunların yanı sıra, yeni yasa ve kurumların “alfabetik çorba” yoluyla bankacılık krizini, işsizliği ve zayıf endüstriyel performansı ele almayı amaçlayan bir dizi yasa çıkardı. Bunlar arasında en önemlilerinden bazıları şunlardı:
- Çiftçilere üretimi azaltmak için devlet sübvansiyonları sunarak tarım fiyatlarını artıran Tarımsal Uyum Yasası (AAA; ‘The Agricultural Adjustment Act’),
- Devlet arazilerinde federal olarak finanse edilen işlerde genç, bekar erkekleri istihdam etmeyi hedefleyen Sivil Koruma Birlikleri (CCC; ‘The Civilian Conservation Corps’),
- Devlet çalışanlarının maaşlarını, yerel aşevlerini ve yoksullara yönelik diğer doğrudan yardımları finanse eden eyaletlere federal hibeler veren Federal Acil Durum Yardım Yasası (FERA; ‘The Federal Emergency Relief Act’),
- Fiyatları ve ücretleri sektör bazında belirleyen yasalar oluşturarak ve aynı zamanda işçilere sendikalar halinde örgütlenme hakkını garanti ederek işletmelerin karlarını ve işçi ücretlerini artırmayı amaçlayan Ulusal Kurtarma Yasası (NRA; ‘The National Recovery Act’),
- Bireylere bir bankaya yatırdıkları paranın, bankalarının iflas etmesi durumunda federal hükümet tarafından geri ödeneceğini garanti eden Federal Mevduat Sigorta Kurumu (FDIC; ‘The Federal Deposit Insurance Corporation’) ve
- 1934 senesinde Roosevelt tarafından, borsaya önemli federal hükümet gözetimi ve düzenlemesi getiren Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’nun (SEC; ‘the Securities and Exchange Commission’) kurulması.
İkinci Yeni Anlaşma (1935-1938)
Yeni Düzenin ikinci aşaması, işçi korumalarını artırmaya ve Amerikan halkı için uzun süreli finansal güvenlik oluşturmaya odaklanmış olup, mevzuatın en dikkate değer dördü şunlardı:
- Milyonlarca Amerikalıyı, köprüler ve yollar inşa etmekten duvar resimleri boyamaya ve oyun yazmaya kadarki bayındırlık projelerinde istihdam etmeyi amaçlayan İş İlerleme İdaresi (WPA; ‘The Works Progress Administration’),
- İşçilere sendika kurma ve toplu pazarlık hakkını garanti eden Wagner Çalışma İlişkileri Yasası (‘The Wagner Labor Relations Act’).
- İşçilerin ve işverenlerin bir bordro vergisi yoluyla Sosyal Güvenlik vakıf fonuna katkıda bulunmalarını gerektiren Sosyal Güvenlik Yasası (‘The Social Security Act’). Bu fon 65 yaş üstü emeklilere ve sakatlıkları uzun süren kimselere aylık ödeme yapar.
- Haftada 40 saatlik bir çalışmayı zorunlu kılan Adil Çalışma Standartları Yasası (‘The Fair Labor Standards Act’ -fazla mesai için bir buçuk saat-), ki; saatlik bir asgari ücret belirlendi ve çocuk işçiliği kısıtlandı.
Ve Yeni Düzenin mirası…
Roosevelt’in Yeni Anlaşması, tüketici talebini canlandırarak ekonomiyi canlandırmaya çalıştı ve İngiliz iktisatçı John Maynard Keynes ile ilişkilendirilen bir mali yaklaşım olan ekonomik büyümeyi özendirmek için federal harcama yapmayı benimsedi. Keynes, tüketicilerin eline para veren hükümet harcamalarının özel sektörde üretilen ürünleri satın almalarına izin vereceğini savunmuştu. Ardından, işverenler daha fazla ürün sattıkça, gitgide daha fazla ürün satın alabilecek durumda olan daha fazla işçiyi işe alacak paraya sahip olacaklardı. Bu şekilde, Roosevelt ve destekçileri, Büyük Buhranın aşağı yönlü ekonomik sarmalının tersine çevrilebileceğini kuramlaştırmışlardı.
Ancak, New Deal kısmen başarılı olabildi. Yüksek Mahkeme, 1935 yılında birkaç New Deal girişimine karşı karar verdi ve hayal kırıklığına uğramış olan Roosevelt’in Yüksek Mahkemeyi on beş Yargıca kadar genişletmeyi önermesine yol açtı (bu, kariyerinin geri kalanında onu rahatsız edecek siyasi bir yanlış adımdı). New Deal’in büyük hayallerine rağmen, Birleşik Devletler Büyük Buhrandan ancak İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği devasa askeri harcamalar sayesinde tamamen kurtulabildi.
Bununla birlikte, maaşlar, çalışma saatleri, çocuk işçiliği ve toplu sözleşme haklarına ilişkin federal düzenlemelerin yanı sıra sosyal güvenlik sistemi de dahil olmak üzere, Yeni Anlaşmadaki kilit unsurlar bugün halen yürürlüktedir.
| Kutu Bilgi: Yeni Düzen Programı Kapsamında Amerika Birleşik Devletlerinde Çıkarılan/İhdas Edilen ve Halen Yürürlükte Bulunan Yasalar ve Kurumlar
a· Ekonomik teşvik ve istikrar alanında Yeniden Yapılanma Finans Kurumu (1932, Reconstruction Finance Corporation) Ulusal Endüstriyel Kurtarma Yasası (1933, National Industrial Recovery Act); Ulusal Kurtarma İdaresi (NRA, National Recovery Administration) Tarımsal Uyum Yasası (1933, Agricultural Adjustment Act, 1938’de yeniden yetkilendirildi; Tarımsal Uyum İdaresi (Agricultural Adjustment Administration/AAA) Elektrikli Ev ve Çiftlik Kurumu (1934, Electric Home and Farm Authority) Gelir ve Servet Vergileri (1934-1941, Income and Wealth Taxes) Federal Kredi Birlikleri (1934, Federal Credit Unions) Amerikan Seyahat Bürosu (1937, U.S. Travel Bureau) a· Bankacılık istikrarı ve mali reformlar Acil Bankacılık Yardım Yasası (1933, Emergency Banking Relief Act) Glass-Steagall Bankacılık Yasası (1933) Federal Mevduat Sigorta Kurumu (FDIC, 1933) Federal Kredi Birlikleri (1934, Federal Credit Unions) Menkul Kıymetler Yasası (1933, Securities Act) ve Menkul Kıymetler Borsası Yasası (1934, Securities Exchange Act) Altın Rezerv Yasası (1934, Gold Reserve Act) İflas Reformu (1934-1938, Bankruptcy Reform) Bankacılık Yasası (1935, Banking Act) Kamu Hizmeti Holding Şirket Yasası (1935, Public Utility Holding Company Act) a· Yardım ve refah hususunda Federal Acil Durum Yardım Yasası (1933, Federal Emergency Relief Act) Federal Acil Durum Yardım İdaresi’ni (FERA; Federal Emergency Relief Administration) Federal Fazlalık Emtia Şirketi (FSCC; Federal Surplus Commodities Corporation, 1933)-Federal Fazlalık Yardım Şirketi (1933-1935, Federal Surplus Relief Corporation) Demiryolu Emeklilik Kurulu (1934, Railroad Retirement Board) Acil Yardım Ödeneği Kanunları (1935-1943, Emergency Relief Appropriation Acts) Sosyal Güvenlik Yasası (1935, Social Security Act); Sosyal Güvenlik İdaresi (SSA; Social Security Administration) a· Bayındırlık işleri ve yeni programlar Sivil Koruma Birlikleri (CCC; Civilian Conservation Corps, 1933) Tenesi Vadisi Otoritesi (TVA; Tennessee Valley Authority, 1933) Bayındırlık İşleri İdaresi (PWA; Public Works Administration, 1933) Ulusal Endüstriyel Geri Kazanım Yasası (National Industrial Recovery Act) İnşaat İşleri İdaresi (CWA; Civil Works Administration, 1933) Federal Acil Durum Yardım İdaresi (FERA; Federal Emergency Relief Administration, 1933) Ulusal Gençlik İdaresi (NYA; National Youth Administration, 1935) Kırsal Elektrifikasyon İdaresi (REA; Rural Electrification Administration, 1935) Toprak Koruma Hizmeti (SCS; Soil Conservation Service, 1935) Acil Durum Koruma Yasası (1933; Emergency Conservation Act) Kamu Yolları Bürosu (BPR; Bureau of Public Roads, 1918)-yeni adı Kamu Yolları İdaresi (Public Roads Administration, 1939) ABD Posta Departmanı (1792; U.S. Post Office Department) daha sonra Kamu Binaları İdaresi (PBA; Public Buildings Administration) Bonneville Güç İdaresi (BPA; Bonneville Power Administration, 1937) Federal İş Kurumu (FWA; Federal Works Agency, 1939) Federal Güvenlik Ajansı (FSA; Federal Security Agency, 1939) a· Sanat ve kültür alanında Bayındırlık Sanatları Projesi (PWAP; Public Works of Art Project, 1933) Hazine Güzel Sanatlar Bölümü (TSFA; Treasury Section of Fine Arts, 1934) 1934-1938 Hazine Bölümü Resim ve Heykel (TSPS, Treasury Section of Painting and Sculpture) 1938-1939 Hazine Güzel Sanatlar Bölümü (TSFA, Treasury Section of Fine Arts) Hazine Rölyef Sanat Projesi (TRAP; Treasury Relief Art Project, 1935) Kızılderili Sanatları ve El Sanatları Kurulu (1935, Indian Arts and Crafts Board) Federal Dans Projesi (1936; Federal Dance Project) a· Tarihi koruma Ulusal Arşivler ve Kayıtlar İdaresi (1934; National Archives and Records Administration) Tarihi Yerler Yasası (1935; Historic Sites Act) a· Kırsal kalkınma ve çiftlik yardımları Tarımsal Uyum Yasası (1933, Agricultural Adjustment Act) Çiftlik Kredisi Yasası (1933, Farm Credit Act); Çiftlik Kredi İdaresi (FCA; Farm Credit Administration) Elektrikli Ev ve Çiftlik Kurumu (1934; Electric Home and Farm Authority) İflas Reformu (1934-1938; Bankruptcy Reform) Yeniden Yerleşim İdaresi (RA; Resettlement Administration, 1935) a· Konut yardımı ve ipotek reformu Hanehalkı Kredisi Yasası (1933; Home Owners’ Loan Act); Hanehalkı Kredi Kurumu (HOLC, Home Owners’ Loan Corporation) Ulusal Konut Yasası (1934; National Housing Act) Amerika Birleşik Devletleri Konut Yasası (1937; United States Housing Act) a· İş hukuku Ulusal Sınai İyileştirme Yasası (1933; National Industrial Recovery Act) Wagner-Peyser Yasası/ABD İstihdam Servisi (1933; Wagner-Peyser Act/U.S. Employment Service) Demiryolu Emeklilik Kurulu (1934; Railroad Retirement Board) Sosyal Güvenlik Yasası (1935; Social Security Act) Adil Çalışma Standartları Yasası (1938; Fair Labor Standards Act) a· Sağlık ve kamu güvenliği Ulusal Kanser Enstitüsü Yasası (1937; National Cancer Institute Act) Gıda, İlaç ve Kozmetik Yasası (1938; Food, Drug, and Cosmetic Act) a· Ve diğer bazı alanlarda İhracat-İthalat Bankası (1934; Export-Import Bank) Karşılıklı Ticaret Anlaşması Yasası (1934; Reciprocal Trade Agreement Act) Federal Forum Projesi (1936; Federal Forum Project) Not: Bu tablo, derlememiz sonucunda hazırlanmıştır. |
* Bu derlemede yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Derlemedeki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.