“Sallana sallana meçe ser ave
Yıkamış esbabı raxi ber tave
Bir öpücük isterem xera dew u bawe
(…)
Yeki Tirki bibejim dudu Kurmanci
Yanağı gırmızı seva nar inci
Dedim bir buse ver etme narinci
(…)
Aşık Şenlik beji tu yare min i
Bıldır sen kız idin isale tu jin i
Çima xeber neda demek tu jin i
Yabancı değilem kure xale temme
Dı beji na beji hewala temme”
Aşık Şenlik (Karapapak halk ozanı; Suhara/Çıldır/Ardahan; 1850-1913)
1. Giriş
Yatırım, farklı nedenlerle farklı türde yatırımcıları cezbeder. İki ana yatırımcı türü olarak, kurumsal yatırımcı ve perakende yatırımcı söz konusudur. Kurumsal yatırımcı, başkaları (tipik olarak, diğer şirketler ve kuruluşlar) adına yatırım yapan, çalışanları olan bir şirket veya kuruluştur. Kurumsal bir yatırımcının yatırım yapılacak sermayeyi tahsis etme şekli, temsil ettiği şirket veya kuruluşların hedeflerine bağlıdır. Yaygın olarak bilinen bazı kurumsal yatırımcı türleri arasında emeklilik fonları, bankalar, yatırım fonları, riskten korunma fonları, vakıflar ve sigorta şirketleri yer alır.
Diğer yandan, perakende yatırımcılar, genellikle kendi adlarına kendi paralarını yatıran kişilerdir. Daha genel olarak ifade edilirse, kurumsal yatırımcı ile perakende yatırımcı arasındaki temel farklar, her bir alım satım oranı, alım satımlarında yer alan para ve yatırım hacmi, her birinin yatırım için ödediği maliyetler, yatırım bilgileri ve deneyimleri ile her birinin önemli yatırım araştırmalarına erişimi ve önemli yatırım araştırmaları yapmak zorunda kalmalarındadır.
2. Perakende/Bireysel Yatırım
Perakende[1] veya profesyonel olmayan yatırımcılar bireylerdir. Tipik olarak, perakende yatırımcılar bir komisyoncu, banka ve yatırım fonu aracılığıyla borç, hisse senedi ve diğer yatırımları alıp satarlar. İşlemlerini geleneksel, tam hizmetli aracı kurumlar, indirimli aracılar ve çevrimiçi aracılar aracılığıyla gerçekleştirirler. Perakende yatırımcılar, başkaları adına değil, kendi çıkarları için yatırım yaparlar. Kendi paralarını yönetiyorlar. Genellikle, uzun vadeli yatırım yaparken veya kendi hesapları için alım satım yaparken, kurumsal yatırımcılara kıyasla çok daha az miktarda yatırım yaparlar. Perakende yatırımcılar genellikle emeklilik planlaması, çocuklarının eğitimi için para biriktirme, bir ev satın alma veya başka bir büyük satın alma işlemini finanse etme gibi kişisel, yaşam olayı hedefleri tarafından yönlendirilir.
Daha zayıf satın alma güçleri nedeniyle, perakende yatırımcılar genellikle alım satımlarında daha yüksek komisyon ve diğer ücretlerin yanı sıra pazarlama, komisyon ve yatırımlarla ilgili ek ücretler ödemek zorunda kalırlar. Perakende yatırımcıları korumak ve piyasaların düzenli bir şekilde işlemesini sağlamakla görevli olan Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (Securities and Exchange Commission-SEC), perakende yatırımcıları daha az deneyimli ve potansiyel olarak bilgisiz yatırımcılar olarak görmektedir. Bu nedenle, kendilerine koruma sağlanır ve belirli riskli, karmaşık yatırımlar yapmaları engellenir.
Perakende yatırımcılar, sağlam finansal bilgilere, yatırım eğitimine ve gelişmiş alım satım platformlarına her zamankinden daha fazla erişime sahip olsalar da, davranışsal eğilimlere karşı savunmasız olabilirler. Bir yığın yatırımcının piyasaları nasıl yönlendirebileceğini anlayamayabilirler.
Tüm bu açıklamaların ardından, bireysel yatırımcı olarak da bilinen perakende yatırımcı, menkul kıymetleri veya yatırım fonları ve borsa yatırım fonları (exchange traded funds-ETFs) gibi bir menkul kıymet sepeti içeren fonları alıp satan profesyonel olmayan bir yatırımcı olarak tanımlanabilir.
Perakende yatırımcılar, işlemlerini geleneksel veya çevrimiçi aracı kurumlar veya diğer yatırım hesapları aracılığıyla gerçekleştirir. Perakende yatırımcılar kendi kişisel hesapları için menkul kıymetler satın alırlar ve kurumsal yatırımcılara kıyasla genellikle çok daha küçük miktarlarda alım satım yaparlar. Kurumsal yatırımcı, bir yatırım fonu veya emeklilik fonu yönetebilecek profesyonel portföy ve fon yöneticileri tarafından yapılan daha büyük ölçekli yatırımlar için bir şemsiye terimdir.
Perakende yatırımcılar genellikle hisse senedi ve tahvil piyasalarında alım satım yapar ve büyük kurumsal yatırımcılardan çok daha küçük tutarlarda yatırım yapma eğilimindedir. Ancak, daha zengin perakende yatırımcılar artık özel sermaye ve hedge fonları gibi alternatif yatırım sınıflarına erişebilir. Küçük satın alma güçleri nedeniyle, birçok broker çevrimiçi işlemler için ücretleri ortadan kaldırmış olsa da, çoğu perakende yatırımcı işlemleri için daha yüksek ücretler veya komisyonlar ödemek zorunda kalabilir.
ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu, piyasaların adil ve düzenli bir şekilde işlemesini sağlamak için perakende yatırımcıları korumakla görevlidir. SEC, insanların piyasalarda kendinden emin ve rahat yatırım yapmalarını sağlamak için eğitim ve düzenlemelerin uygulanmasını sağlayarak perakende yatırımcılara yardımcı olur.
Perakende yatırımcıların, finansal piyasalardaki genel tonu temsil eden piyasa duyarlılığı üzerinde önemli bir etkisi vardır. Yatırımcı duyarlılığının tahmin edicileri arasında yatırım fonu akımları, halka arzların ilk günkü performansı ve perakende yatırımcıları piyasaya ilişkin beklentileri hakkında sorgulayan Amerikan Bireysel Yatırımcılar Birliği’nden alınan anket verileri yer alır. Duyarlılık, TD Ameritrade ve E*TRADE gibi borsacılar tarafından da izlenir.
Eleştirmenler, daha küçük yatırımcıların yatırımlarını araştırmak için bilgi, disiplin veya uzmanlığa sahip olmadığını söylerler. Küçük çaplı alım satım (işlem) yapan bir yatırımcı bazen aşağılayıcı bir şekilde piyangocu olarak bilinir.
Sonuç olarak, mali piyasaların kaynakları verimli bir şekilde tahsis etmedeki rolünü baltalar ve kalabalık işlemler yoluyla panik satışına neden olur. Bu bilgisiz yatırımcıların davranışsal eğilimlere karşı savunmasız oldukları ve piyasayı yönlendiren kitlelerin gücünü hafife alabilecekleri söylenmektedir.
ABD’deki perakende yatırım piyasası, büyüklük ve kapsam açısından önemlidir ve SEC’e göre, 2020 senesinde, “Amerikan hane hakları, doğrudan veya dolaylı olarak yatırım fonları, emeklilik hesapları ve diğer yatırımlar yoluyla 29 trilyon ABD doları değerinde hisse senedine (ki ABD hisse senedi piyasasının %58’inden fazlasıdır) sahiptir.”
Kırk üç milyon ABD hanesinin emeklilik veya aracılık hesabı bulunmaktadır. Elli altı milyon ABD hanesi (bu, tüm hanelerin %44’üdür) 2018 itibarıyla en az bir ABD yatırım fonu katılma belgesine sahiptir. Amerikalılar 2008 mali krizinin ardından tasarruf hesaplarına ve pasif yatırımlara yönelirken, hisse senedi sahibi hanelerin sayısı o zamandan beri artmıştır. Federal Rezerv’in (ABD merkez bankası) tüketici finansmanı anketine göre, 2019 yılında ailelerin yaklaşık %53’ü hisse senedine ve üst orta gelirli ailelerin %70’i hisse senedine sahiptir.
Kurumsal tacirlerin aksine, perakende tacirlerin daha küçük şirketlerin hisse senetlerine yatırım yapma olasılığı daha yüksektir, çünkü daha düşük fiyat noktalarına sahip olabilirler ve bu da çeşitlendirilmiş bir portföy elde etmek için yeterli sayıda hissede birçok farklı menkul kıymet satın almalarına izin verir.
Perakende yatırımcılar artık her zamankinden daha fazla finansal bilgiye, yatırım eğitimine ve finansal araçlara erişebilmektedir. Aracılık ücretleri düştü ve mobil alım satım, yatırımcıların portföylerini akıllı telefonlarından veya diğer mobil cihazlarından aktif olarak yönetmelerini sağladı. Çok çeşitli perakende fonları ve komisyoncuları, mütevazı minimum yatırım tutarlarına veya birkaç yüz dolarlık minimum depozitoya sahiptir ve bazı ETF’ler ve robo-danışmanlar buna ihtiyaç duymaz.
3. Kurumsal Yatırım
Kurumsal yatırımcılar, esasen bloktaki büyük adamlardır, adeta büyük tutarlarda finansal ağırlığı olan fillerdir. Bunlar emeklilik fonları, yatırım fonları, para yöneticileri, sigorta şirketleri, yatırım bankaları, ticari tröstler, bağış (vakfetme) fonları, hedge fonları ve ayrıca bazı özel sermaye yatırımcılarıdır. Kurumsal yatırımcılar, New York Menkul Kıymetler Borsası’ndaki işlem hacminin %85’inden fazlasını oluşturmaktadır. Bunlar, büyük hisse bloklarını hareket ettirirler ve borsa hareketleri üzerinde muazzam bir etkiye sahip olabilirler. Bilgili ve bu nedenle bilgisiz karar verme ve yatırım yapma olasılıkları daha düşük olan sofistike yatırımcılar olarak kabul edilirler. Sonuç olarak, kurumsal yatırımcılar, Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’nun ortalama, günlük bireysel yatırımcıya sağladığı koruyucu düzenlemelerden daha azına tabidir. Kurumsal yatırımcıların kullandığı para aslında kurumların sahip olduğu para değildir. Kurumsal yatırımcılar genellikle diğer şirketler, kuruluşlar ve insanlar için yatırım yaparlar. Boyutları artı yatırımlarının büyüklüğü ve hacmi nedeniyle, kurumsal yatırımcılar genellikle yatırımlarıyla ilgili daha iyi ücretler için pazarlık yapabilirler. Ayrıca, büyük minimum satın alımları olan yatırım fırsatları gibi normal yatırımcıların yapmadığı yatırımlara erişim sağlama yeteneğine de sahiptirler.
Kurumsal yatırımcılar, büyük parayı hareket ettiren piyasadaki büyük oyunculardır. Kurumsal yatırımcılara örnekler:
- Emeklilik fonları,
- Yatırım fonları,
- Para yöneticileri,
- Sigorta şirketleri,
- Yatırım bankaları,
- Ticari tröstler,
- Bir üniversite veya kolej için bağış fonları,
- Hedge fonlar,
- Özel sermaye şirketleri veya yatırımcılar.
Kurumsal yatırımcılar, New York Menkul Kıymetler Borsası’ndaki (NYSE) işlem hacminin önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Büyük hisse bloklarını hareket ettirirler ve borsa hareketleri üzerinde muazzam bir etkiye sahiptirler. Kurumsal yatırımcılar, bilgili ve bu nedenle eğitimsiz yatırım yapma olasılıkları daha düşük olan sofistike yatırımcılar olarak kabul edildiğinden, SEC’in ortalama, günlük yatırımcınıza sağladığı koruyucu düzenlemelerden daha azına tabidir.
4. Perakende ve Kurumsal Yatırım Farklılıkları
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
Yazı başlığında aşağıdaki kaynaklara bakılabilir:
- Adam Hayes, Retail Investor, Investopedia, February 17, 2021, < https://www.investopedia.com/terms/r/retailinvestor.asp > erişim tarihi 15 Eylül 2022
- Barclay Palmer, Institutional Investors vs. Retail Investors: What’s the Difference? Investopedia, March 17, 2022, < https://www.investopedia.com/ask/answers/06/institutionalinvestor.asp > erişim tarihi 15 Eylül 2022
- Mike Price, What Is a Retail Investor? Jul 5, 2022, < https://www.fool.com/investing/how-to-invest/retail-investor/ > erişim tarihi 15 Eylül 2022
- Paul Kim, Retail investors: Casual, nonprofessional investors who participate in the market alongside the pros, Jan 26, 2022, < https://www.businessinsider.com/personal-finance/retail-investor > erişim tarihi 15 Eylül 2022
- The Rise of the Retail Investor, < https://www.evelyn.com/insights-and-events/insights/the-rise-of-the-retail-investor/ > erişim tarihi 15 Eylül 2022
[1] Perakende, ‘Farsça’ perakende:
1. sıfat, ticaret Malların teker teker veya birkaç parça durumunda azar azar satılmasına dayanan (satış biçimi), toptan karşıtı. 2. Sıfat, Bu biçimde alınan veya satılan. 3. sıfat, eskimiş Düzenli olmayan, ayrı ayrı, dağınık, perişan. Türk Dil Kurumu Sözlüğü < https://sozluk.gov.tr/ > [Yazarın Notu: Orta Farsça yani Pehlevice, Partça veya Proto-İranca yani Ana-İranca’dan “par” (tek/yalnız) sözcüğü olarak Latinceye/Fransızcaya da geçmiştir.]
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.