Merhum hocam (muhasebe denetimi) Prof. Dr. Hasan Gürbüz anısına…
1. Denetim komitesinin rolü
Şirketler artık daha fazla ihbar ve şikayet almaktadır. Hissedarlar, çalışanlar ve düzenleyiciler de, şirketlerin sorunları takip etmesini ve çözmesini beklerler. Birçok şirket için önemli olan ciddi bir şikayetin olup olmayacağı değil, ne zaman gerçekleşeceğidir. Ve bazı muhbir anlaşmalarının boyutu göz önüne alındığında, konuşma teşvikleri artmaktadır.
Şikayetler genellikle şirket için olası bir ekonomik kaybı içerir ve muhasebe, iç kontrol ve açıklama sonuçları vardır. Sonuç olarak, denetim komitesinden genellikle bir iç soruşturmayı denetlemesi veya yönetmesi istenir.
2. Ne tür iddialar için soruşturma başlatılır?
Soruşturmalar çeşitli şikayetlerle tetiklenebilir. Bunlar finansal raporlama dolandırıcılığı, rüşvet ve çıkar çatışmalarından taciz ve siber ihlallere kadar uzanıyor. Bu faaliyetlerden bazıları şirket politikasını ihlal edebilirken, Yurtdışı Yolsuzluk Faaliyetleri Yasası gibi diğerleri de kanunları ihlal edebilir.
Şirketler her türlü şikayeti dahili telefon hatları ve diğer kaynaklardan almaktadır. Muhbirler doğrudan Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu’na (SEC) da şikayette bulunabilirler. Bazı şikayetler, çalışanlar arasındaki zararsız çekişmelerden kaynaklanmaktadır. Diğerleri ise, şirket üzerinde önemli bir ekonomik ve itibar etkisi yaratabilecek yasa dışı eylemler içerebilir. Bazıları zaten medyayı vurmuş ve muhtemelen bir kriz durumu yaratmış olabilir. Tüm şikayetler, yönetim tarafından bir düzeyde takip gerektirir. Ancak hangisinin daha kapsamlı bir soruşturma gerektirdiğine karar vermek bir yargılama çağrısıdır. Bu soruşturma kararı, yönetimin genellikle denetim komitesinin gözetimini gerektiren uyum işlevinin önemli bir bileşenidir. SEC veya Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Adalet Bakanlığı (DOJ) dahil olmak üzere düzenleyicilerin şirket soruşturmalarının etkinliğini değerlendirebileceği ihtimali göz önüne alındığında, tüm taraflar kapsam ve sonuçlar konusunda aynı fikirde olmalıdır.
Denetim komitesi üyeleri şunu sormak durumundadır: yönetimin takibinin yeterli olup olmadığı nasıl bilinebilir ve yönetimden hangi düzeyde ayrıntı alınması gerekir? Cevap genellikle şikayetlerin hacmine ve şirketin risk değerlendirmesine bağlıdır. Örneğin, çok hassas bir coğrafya, iş birimi veya liderle ilgiliyse veya bir trendin, temanın veya suiistimalin göstergesiyse, düşük riskli algılanan bir şikayet bile denetim komitesinin ilgisini çekebilir. Şirket büyüklüğüne ve şikayetlerin hacmine bağlı olarak, komitelerin göz önünde bulundurması gereken bir uygulama, yönetimin denetim komitesi başkanına şikayetin niteliği, ön risk değerlendirmesi ve iş birimi gibi belirli şikayet ayrıntılarını en az üç ayda bir sağlamasıdır. Bu, başkanın yönetimin yanıtının uygunluğunu değerlendirmesine ve herhangi bir eğilimi belirlemesine olanak tanır. Şirketin büyüklüğünden dolayı şikayet hacmi yüksekse, yönetimin şikayetlerin üç ayda bir özetini sunması ve ayrıntılara periyodik olarak daha derin bir bakış atması daha pratik olabilir. Başkan daha sonra üzerinde durulması gerektiğine inandığı şeyi tüm komiteye sunar.
Önemli şikayetler için oluşturulmuş yazılı bir üst makama iletme protokolüne sahip olmak önemlidir ki; bu, denetim komitesi başkanının işi olabilir. Eskalasyon politikaları, tüm tarafların planı anladığından emin olmak için mümkün olduğunca çok özel olmalıdır. Örneğin, şirketin finansal raporlamasını, yönetimin dürüstlüğünü, bağımsız dış denetimi etkileyebilecek veya potansiyel medya etkisi yaratabilecek konular derhal denetim komitesi başkanının dikkatine sunulmalıdır.
Bu, başkanın soruşturma yapılıp yapılmayacağına ve nasıl soruşturulacağına ilişkin acil kararları tartmasına olanak tanır. Protokol, hala uygulanabilir olduğundan ve şirket için anlamlı olduğundan emin olmak için yıllık olarak gözden geçirilmelidir.
Bir iddianın denetim komitesi tarafından ne ölçüde gözetim gerektirebileceğini belirlemek için aşağıdaki beş soru sorulmalıdır:
- İddia, cari veya geçmiş mali tablolarda olası bir yanlışlığa işaret ediyor mu?
- İddia, para cezaları, cezalar veya diğer finansal olasılıklarla sonuçlanabilir mi veya finansal açıklamalarda değişiklik gerektirebilir mi?
- İddia edilen sorun, iç kontrollerde önemli bir zayıflığa veya önemli bir eksikliğe yol açabilir mi?
- İddia, kilit personeli (kıdemli liderler, temsili imzalayanlar, vb.) içeriyor mu?
- İddia, kamu zararının oluşmasını veya oluşmaya devam etmesini önlemek için eyleme geçilmesi gerektiğini gösteriyor mu?
Yönetim kurulu gözetiminin uygun seviyesini değerlendirirken dikkate alınması gereken diğer faktörler arasında, iddianın yaygınlığı, markalar üzerindeki potansiyel etkisi, yönetimin tarafsız bir şekilde yanıt verme yeteneği ve iddianın denetim ekibinin güvendiği ve/veya üzerinde düşündüğü amaç kontrolleri etkileyip etkilemeyeceği yer alabilir.
Bir şirket bir iddiayı etkili bir şekilde soruşturmadığında, menfi basın, şirketin markasının zarar görmesi, artan dava riski veya SEC ve DOJ gibi düzenleyicilerin daha fazla ilgilenmesi gibi başka sorunlara yol açabilir. Vekalet danışmanlığı firmaları da güvenilir soruşturmalar yapmayan yöneticilere oy verilmemesini tavsiye ederek baskıyı artırır.
İddia ne kadar önemliyse, denetim komitesi soruşturmayı denetlemeye veya soruşturmaya liderlik etmeye ve uygun kaynakları belirlemeye o kadar fazla dahil olmalıdır.
Herhangi bir soruşturma tarafsız bir tarafça yürütülmelidir. İddianın altında yatan gerçekler, bunun kim olacağını etkileyecektir. Örneğin, iddia üst yönetim üzerinde şüphe uyandırıyorsa, soruşturma denetim komitesi veya yönetim kurulunun özel bir komitesi tarafından yürütülmelidir.
Doğru anlamak önemlidir. İyi planlanmış ve iyi yürütülmüş bir soruşturma, olası düzenleyici soruşturmalara veya diğer soruşturmalara etkili ve verimli bir yanıt verilmesini sağlar.
3. Bağımsız yönetim kurulu gözetimine ihtiyaç var mıdır?
Bazı durumlarda, bağımsız yönetici gözetimi talep edilir. Buna, şirkete önemli ekonomik kayıp veya itibar zararı verebilecek veya şirketin üst yönetiminin de olabileceği iddialar da dahildir. İkinci durumda, soruşturma genellikle denetim komitesi tarafından denetlenir veya muhtemelen yönetilir. Bu komitenin üyelerinin bağımsız olması gerekliliğinin yanı sıra, ihbar hattının gözetimi gibi finansal raporlama gözetimi ve dolandırıcılığı önleme sorumlulukları göz önüne alındığında, bu doğal bir uyumdur. Ender olmakla birlikte, denetim komitesinin bir veya daha fazla üyesinin ihtilaf halinde olması durumunda, bazı yönetim kurulları bağımsız yöneticilerden oluşan özel bir komite oluşturur. Nadir durumlarda, özel becerilere sahip (örneğin, bir siber dolandırıcılık iddiasında siber deneyime sahip) bağımsız bir yöneticiden özel bir komiteye katılması istenebilir.
Bir soruşturmanın lideri olarak bir yönetim kurulu komitesi kurmak zor bir karar olabilir. Bu, özellikle iddialar üst yönetimi ilgilendirdiğinde doğrudur. Bu, kurulun yönetimle ilişkisini zorlayabilecek hassas bir karar olabilir. Tasarım gereği, yönetim artık soruşturmanın kapsamını ve yürütülmesini tam olarak göremeyecek veya dış danışman gibi dış kaynaklar tarafından yapılan maliyetleri yönetemeyecektir.
Bu, bağımsız komite için doğru başkana sahip olunduğundan emin olmak için önemli bir zamandır. Deneyim, sağlıklı şüphecilik, dürüstlük, güçlü iletişim becerileri ve bant genişliği kritik öneme sahiptir. Soruşturmalar, ciddi zaman baskısı altında zorlu kararlar ve paydaşlarla önemli iletişimler içerebilir.
4. Soruşturma ekibinin seçimi
Bir soruşturma ekibinde nelere dikkat edilmelidir? Nesnellik, konu uzmanlığı ve bant genişliği (objectivity, subject matter expertise, and bandwidth). İddiaların ciddiyeti ve altta yatan gerçekler, dış kaynakların gerekli olup olmayacağını da belirler.
Şirketin karmaşıklığına ve soruşturmayı avukat-müvekkil gizliliği (attorney-client privilege) altında yürütme yeteneği de dahil olmak üzere iç kaynaklarının yeteneklerine bağlı olarak, daha az önemli iddiaların soruşturulması bazen şirket içi hukuk, uyumluluk ve iç denetim ekipleri (in-house legal, compliance, and internal audit teams) tarafından yürütülebilir. Bu dahili ekipler, kurumsal bilgileri ile zamandan ve paradan tasarruf da edebilir. Eğer konu, yönetimden birini içeriyorsa veya belirli bir uzmanlık, kurum içinde bulunmayan araçlar veya iç ekibin yeteneklerini aşan yabancı dil becerileri gerektiriyorsa, denetim komitesi dış kaynaklar getirmeyi düşünebilir.
Daha önemli iddialar için komite dış kaynaklara başvurmak isteyecektir. Düzenleyicilerin ve bağımsız dış denetçilerin beklediği tarafsızlığı ve deneyimi getireceklerdir. Kritik karar, soruşturma ekibine liderlik etmesi için doğru harici hukuk müşaviri ile çalışmaktır. Buna karşılık, adli muhasebeciler gibi başkalarını kendilerine yardım etmeleri için görevlendirebilirler.
Harici hukuk müşaviri söz konusu olduğunda, şirketin normal hukuk firması doğru seçim olmayabilir. Yönetimle zaten objektif olma yeteneklerini zedeleyebilecek bir ilişkileri var. Ancak nesnellik tek faktör değildir. Dış hukuk danışmanı, verimsizlikleri en aza indirmek veya daha kötüsü, yeniden yapma ihtiyacını en aza indirmek için benzer soruşturmaları yürütme konusunda da deneyime sahip olmalıdır.
Şirketler ve yönetim kurulları, önemli soruşturmaları hızlı bir şekilde tamamlama baskısı beklemelidir. Soruşturmanın nasıl daha verimli hale getirileceği, yanlış adımlardan nasıl kaçınılacağı ve dikkatli bir soruşturma sürecinin nasıl yürütüleceği aşağıda açıklanmıştır.
- Ortaya çıkan önemli bir sorundan önce tarafsız bir dış hukuk danışmanı belirlenmeli ve tutulmalıdır. Ayrıca, herhangi bir dava için önemli olan belgeleri keşfetme sürecinde yardımcı olacak adli muhasebeciler veya sağlayıcılar ile çağrı üzerine anlaşmalar yapılması düşünülmelidir.
- Bir şirket önemli bir sorunla karşılaştığında, yönetim şiddetle kilit paydaşlarla (hissedarlar, çalışanlar, bağımsız dış denetçiler, satıcılar, borç verenler ve düzenleyiciler) iletişim kurmaya odaklanacaktır. Şirketler, iç iletişim protokolleri oluşturmalı ve denetim komitesi, baş hukuk müşaviri, ifşa danışmanı ve soruşturma ekibinin gerçeklere dayalı ve zamanında iletişim sağlamak için işbirliği yapmasını sağlamaya yönelik bir plana sahip olmalıdır.
- Simülasyon kriz tatbikatları, şirketlerin yanlış yapma iddialarına yanıt vermeye hazırlanmak için kullandıkları araçlardan biridir. Ayrıca üst düzey yöneticilerin ve direktörlerin rollerini ve sorumluluklarını anlamalarına yardımcı olabilirler.
Doğru gözetim komitesini ve soruşturma ekibini kurduktan sonra sıradaki görev, soruşturmanın kapsamını belirlemektir. Örneğin, soruşturmanın kapsamını iddiada belirtilen tek bir iş birimiyle mi sınırlandırılmalı yoksa sorunun daha yaygın, hatta şirket çapında olma riski göz önünde bulundurularak kapsamı genişletiliyor mu? Kapsamı önceden doğru bir şekilde belirlemek, gecikmelerin ve yoldaki maliyetlerin önlenmesine yardımcı olacaktır. Kapsamın bağımsız dış denetçilerin ihtiyaçlarını karşılamasını sağlamak, daha sonra gereksiz sorunlardan veya sorulardan kaçınmaya da yardımcı olabilir.
Önemli soruşturmalar için komite, süreci çok kısa bir zaman çizelgesinde tamamlaması için paydaşlardan önemli bir baskı hissedebilir. Ancak soruşturmanın kapsamını ve soruşturma prosedürlerinin niteliğini belirlemek çok önemlidir ve bir öncelik olmalıdır. Mümkünse finansal raporlama son tarihlerini karşılamak şirketin görevi olsa da, son tarihler uygun bir soruşturma yürütmekten taviz vermemelidir.
5. Soruşturmalardaki gecikmelerin yaygın nedenleri: yönetilmesi gereken alanlar
- İlk kapsamın çok dar veya çok geniş olması,
- Belgeleri ve muhasebe kayıtlarını elde etmek için yetersiz şirket kaynakları,
- Deneyimli dış soruşturma danışmanının tutulmaması,
- Karmaşık adli muhasebe çalışması ihtiyacı,
- Yönetimin ve bağımsız dış denetçilerin dokümantasyon oluşturmasını sözlü olarak talep etmek yerine, bulguları yazılı bir raporda iletmek için soruşturma ekibinin geç karar alması.
Komite üyeleri, yetersiz veya çok geniş olduğuna inanırlarsa, harici hukuk müşaviri tarafından önerilen kapsam ve/veya prosedürleri geri çevirmelidir. Ek bulgular gün ışığına çıktıkça ve kapsamın buna göre ayarlanması gerektiğinden, araştırmaların yol boyunca beklenmedik yönlere dönebileceği unutulmamalıdır. Bir şirketin, sorunun başlangıçta düşünülenden daha yaygın olduğunu fark etmek için soruşturmanın sonuçlarını açıkladığı çok sayıda durum olmuştur. Bu, bir şirket üzerindeki itibar etkisini artırabilir.
6. Komitenin bilgilendirilmesi
Soruşturma boyunca, soruşturma ekibi tarafından denetim komitesine düzenli güncellemeler yapılması önemlidir. Komite, soruşturmanın planlanan kapsamı ve prosedürlerinin yanı sıra bugüne kadarki bulgulara göre genişletilmesi veya küçültülmesi gerekip gerekmediğine ağırlık vermeye ve gerekirse geri itmeye devam etmelidir. Ve hazırlıklı olunmalıdır. Soruşturma ekibi ve tüm kurulla yapılan komite toplantılarının ve güncellemelerin sayısı çok fazla olabilir.
Bir soruşturma ayrıca yönetimin önemli miktarda zamanını alabilir. Yönetim, soruşturma ile işin yolunda gitmesi arasındaki dengeyi kolaylıkla kaybedebilir. Denetim komitesi ve soruşturma ekibinin üyeleri, kesinti düzeyine bağlı olarak ek kaynaklar ekleme veya başka düzeltmeler yapma ihtiyacını değerlendirmek için yönetimle periyodik olarak görüşmelidir.
Denetim komitesi ve soruşturma ekibinin, soruşturmanın kapsamına, prosedürlerine veya bulgularına ilişkin ayrıntıları, yönetim üyeleri de dahil olmak üzere olası tanıklarla tartışmaması önemlidir. Ancak, yönetim üyelerinin görevlerini etkili bir şekilde planlayabilmeleri ve yerine getirebilmeleri için tahmini soruşturma zamanlaması, çalışan kaynak beklentileri ve mali raporlama üzerindeki herhangi bir etki gibi belirli hususlarda periyodik durum güncellemelerine ihtiyacı olacaktır. Bu aynı zamanda dış denetçiler için de geçerlidir.
7. Şirketin düzenleyicilere kendi kendini bildirmesi, iddiaları açıklaması veya SEC başvurularını ertelemesi gerekir mi?
SEC ve DOJ gibi düzenleyiciler, şirketin önemli iddialar olduğunda kendi kendini raporlamasını bekler ve teşvik eder. Düzenleyiciler, şirketin soruşturma planını iletmesini ve periyodik durum güncellemeleri sağlamasını isteyebilir. Ancak, düzenleyicilere kendi kendini bildirme kararı karmaşıktır. SEC Uygulama Dairesi’nin İşbirliği Programı, işbirliği yapan şirketlere icra davalarında indirimli ücretler ve yaptırımlardan icra takibinin hiç yapılmamasına kadar çeşitli faydalar sağlar. İlgili bir soru, soruşturmanın varlığının bir SEC bildiriminde açıklanmasının gerekip gerekmediği ve eğer öyleyse, ne zaman olduğudur. Hukuk müşavirinin tavsiyesi bu soruların her ikisi için de kritiktir.
İddiaların şirketin finansal raporlaması için önemli olması durumunda (niteliksel veya niceliksel olarak), şirketin SEC başvurularını soruşturma tamamlanana kadar ertelemesi gerekebilir. Gecikmeler, hisse senedi fiyatlarında düşüşleri, kredi sözleşmelerinin ihlallerini ve sermaye piyasalarına kısıtlı erişimi tetikleyebilir. Bu istenmeyen sonuçlar, zamanında iletişimin önemini vurgulamaktadır. Aynı zamanda, güncellenmesi veya düzeltilmesi gereken eksik veya hatalı bilgilerin ifşa edilmesi, güvenilirliği zedeleyebilir ve düzenleyiciler nezdinde sonuçlara yol açabilir.
8. Bağımsız dış denetçilerin sürece dahil edilmesi
Yöneticiler, yanlış yaptıklarına dair kanıtları olmadan önce dış denetçileri sürece dahil etme konusunda temkinli davranabilir, ancak en baştan uyum sağlamak çok önemlidir. Denetçilerin denetim standartları, uluslararası mesleki etik standartları ve 1934 tarihli Menkul Kıymetler Borsası Yasası’nın 10A maddesi kapsamında mesleki sorumlulukları olduğunu anlamak önemlidir. İddialar hileli finansal raporlama veya üst yönetimin dürüstlüğü ile ilgiliyse (finansal raporlama ile ilgili olmasa bile) veya iddia önemli cezalar veya para cezalarıyla sonuçlanabilecekse, denetim ekibinin kapsamlı bir çalışma yapması ve adli tıp uzmanlarını dahil etmesi gerekebilir.
Soruşturmanın başlangıcında dış denetçileri dahil etmek ve iddialar ve şirketin planladığı yanıt konusunda şeffaf olmak önde gelen bir uygulamadır. İlk kapsamın ve prosedürlerin çok dar veya yetersiz olduğuna ve revizyonların gerekli olduğuna inanıyorlarsa, girdilerini erkenden aramak, gereksiz maliyetlerin ve gecikmelerin önlenmesine de yardımcı olur.
9. Soruşturma sürecinin tamamlanması
Soruşturma prosedürleri tamamlandıktan veya tamamlanmak üzereyken, bir sonraki adım bulguları belgelemek ve iletmektir. Bazı soruşturma ekipleri veya komiteleri ayrıntılı yazılı raporlar hazırlar. Diğerleri çalışmalarını bir slayt destesinde madde işareti biçiminde belgeler. Yine de diğerleri bulgularını paydaşlara yazılı bir rapor yerine sözlü olarak iletir.
Tek bir doğru cevap yoktur. Ancak tarafların belgeleme biçimine sürecin mümkün olduğunca erken bir aşamasında karar vermesi kritik öneme sahiptir. Bu, soruşturmanın tamamlanmasında gecikmelere ve muhtemelen üç aylık veya yıllık SEC son teslim tarihlerinin karşılanmasında gecikmelere neden olabilir. Hukuk danışmanına danışmanın önemi yeterince vurgulanamaz. Ne kadar belgelenmiş olursa olsun, soruşturma bulguları dikkatle incelenecek ve nihai olarak yönetim, dış denetçiler ve olası düzenleyiciler dahil olmak üzere paydaşlar tarafından kullanılacaktır.
Farklı raporlama biçimlerinin artıları ve eksileri tartılırken aşağıdakiler göz önünde bulundurulmalıdır:
- Varsa, gelecekteki kamuya açıklamaların temelini oluşturabilecekleri için, bulgular ve herhangi bir iyileştirme planı dikkatli bir şekilde hazırlanmalıdır.
- Yönetim kurulu ve denetim komitesinin vekalet görevlerini yerine getirdiklerini göstermeleri gerekecektir.
- Yönetim, finansal raporlama ve iç kontroller üzerindeki etki değerlendirmelerini doğrulamak için soruşturmanın prosedürlerine ve bulgularına ilişkin belgelere ihtiyaç duyacaktır.
- Düzenleyiciler, bağımsız dış denetçiler veya diğerleri muhtemelen yazılı bir rapora erişim talep edeceklerdir. Tek bir ayrıcalıklı rapor kullanılırsa ve dış denetçi erişim isterse, avukat müvekkil ayrıcalığından feragat edilebilir. Yazılı ayrıcalıklı iletişimin gerekli olduğu düşünülürse, dış denetçiye veya diğerlerine uygun bilgileri sağlamak için mevcut seçenekler tartışılmalıdır.
10. İyileştirme planı
Soruşturma tamamlandıktan sonra, bir düzeltme planı tasarlama gibi önemli bir görev, soruşturma ekibine ve denetim komitesine düşer. Koşullara bağlı olarak, iyileştirme çabaları kapsamlı ve uzun olabilir. Yönetimin uygun kaynakları ayırması ve denetim komitesini ilerleme konusunda güncel tutmak için bir süreç oluşturması gerekecektir.
Yönetim için düzeltici eylem önerirken dikkate alınması gereken önemli sorular şunları içerir:
- Suçun farkında olan veya suça iştirak eden kimdi?
- Hangi önlemler alındı ya da alınmalıydı?
- Tekrarını önlemek için hangi politikalar, süreçler veya iç kontrol değişiklikleri gereklidir?
İyileştirme planları ayrıca, yönetimin veya dış denetçilerin ilgili kişilerin beyanlarına güvenemeyeceği durumları da ele almalıdır. Nesnellik hayati olmaya devam eder. Dış danışmanlar, özellikle kararlar üst düzey yönetim üyelerini ilgilendirdiğinde, komitenin iyi bilgilendirilmiş kararlar almasına yardımcı olarak kilit bir rol oynayabilir.
Şirketin finansal raporlama üzerindeki iç kontrol sistemi, önemli eksikliklerin varlığı ve bunların önemli bir zayıflık düzeyine yükselip yükselmediği açısından da değerlendirilmelidir.
Bir soruşturmaya nezaret etmek veya liderlik etmek, denetim komitesinin kritik bir sorumluluğudur. Doğru soruşturma ekibine ve yaklaşımına sahip olmak önemlidir. Hazırlıklı olmak ve yüksek kaliteli bir soruşturma tasarlamak ve yürütmek zorlu koşullar altında değer sağlayacaktır.
* Maria Castañón Moats, Kristin Rivera ve Stephen G. Parker (PricewaterhouseCoopers LLP) Türkçe Çeviri: Yavuz Akbulak-SPK Başuzmanı
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.