Ticaret sektöründe kamu güvenini sağlamanın en önemli yönlerinden biri, şirketlerin mülkiyeti konusundaki saydamlıktır. Bu, yalnızca vergi kaçakçılığı ve kara para aklama ile mücadeleye yardımcı olmakla kalmaz, aynı zamanda yatırımcılara [Doğrudan Yabancı Yatırım (Foreign Direct Investment-FDI) sağlayıcıları dâhil] ve uluslararası topluluğa Birleşik Krallık’ın beyaz yaka suçlarını ve yolsuzluk ile terörün finansmanını önlemek için yürürlükte olan yasa ve yönetmeliklere sahip olduğunu göstermektedir.
Bir şirket üzerinde önemli kontrole sahip kişilerin belirlenmesi, İngiliz hükümetinin kurumsal şeffaflığı artırma çabasının önemli bir parçasıdır. Bu makalede, Önemli Kontrole Sahip Kişinin (Person With Significant Control; PSC) ne olduğu ve 2006 tarihli (İngiliz) Şirketler Yasası’nda (Companies Act) belirtilen yasalara nasıl uyulacağı açıklanıyor.
Önemli Kontrole Sahip Kişinin anlamı
Önemli Kontrole Sahip Kişi, bir şirketin sahibi olan veya kontrolünü elinde bulunduran kişidir. Bir Önemli Kontrole Sahip Kişinin belirlenmesi, özellikle belirli hissedarlar anonim kalmak istiyorsa, bazen basittir. 2006 tarihli Şirketler Yasası’nın madde 21A ve Çizelge 1A hükmü, şirketlerin özel bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı oluşturmasını, bildirmesini, muhafaza etmesini ve bunu kayıtlı veya Tek Alternatif Kontrol Yeri (Single Alternative Inspection Location-SAIL) adresinde tutmasını gerektirmektedir. Kuruluş sürecinin bir parçası olarak, Önemli Kontrole Sahip Kişinin ayrıntıları Şirketler Ticaret Sicili’ne (Companies House) sağlanmalı ve bu bilgilerdeki herhangi bir değişiklik güncellenmelidir.
2. Önemli Kontrole Sahip Kişilerin tescili
2006 tarihli Şirketler Yasası’nın 790B no.lu maddesi, bir şirketin Birleşik Krallık’ta tescil edilmesi ve aşağıdaki tanımlardan birinin kapsamına girmesi durumunda bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı tutması gerektiğini belirtmektedir:
- Hisseli veya garantili sınırlı sorumlu bir halka kapalı şirket (a private company limited by shares or by guarantee);
- 2006 tarihli Şirketler Yasası’nın 790B(1) no.lu maddesinde belirtilen istisnaların hiçbirinin kapsamına girmeyen hisseli veya garantili sınırlı sorumlu bir halka açık şirket;
- Sınırsız sorumlu bir şirket [A public company limited by shares or by guarantee that doesn’t fall within any of the exceptions set out in section 790B(1) of the CA 2006];
- Bir Avrupa Şirketi (Societas Europaea),
- Tescil edilmemiş bir şirket (an unregistered company).
‘Hareketsiz’, Toplumsal Çıkar için çalışan Şirketleri (Dormant, Community Interest Companies; CICs) ile hayırsever işlerle uğraşan şirketlerin (charitable companies) de bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı tutmaları gerekmektedir.
Hangi şirketler bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı tutmaktan muaftır?
Aşağıdaki şirketlerin bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı tutmasına gerek yoktur:
- Yurtdışındaki şirketler ile kuruluşlar (overseas companies and entities);
- Açık uçlu yatırım ortaklıkları (open-ended investment companies);
- Hayırsever işlerle uğraşan anonim şirket niteliğindeki kuruluşlar (charitable incorporated organisations),
- Tüzel kişiler olarak dâhil edilen hayır kurumu mütevellilerinin bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı tutması gerekmez (charity trustees incorporated as corporate bodies don’t need to maintain a Person with Significant Control).
Bir Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı oluşturulmasının ve korunmasının gerekip gerekmediği konusunda herhangi bir şüphe varsa, tavsiyede bulunabilecek kurumsal hukuk danışmanları ile görüşülmelidir.
3. Bir şirketin Önemli Kontrolüne Sahip Kişilerin bulunması
Çoğu durumda, bir Önemli Kontrole Sahip Kişi şu özelliklere sahip kişidir:
Şirketin hisselerinin %25’inden fazlasına sahip olmak (more than 25% of shares in the company);
Şirketteki oy haklarının %25’inden fazlasına sahip olmak (more than 25% of voting rights in the company),
Yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunu atama veya görevden alma hakkına sahip olmak (the right to appoint or remove the majority of the board of directors).
Bir kişi veya kuruluş, aşağıdaki durumlarda da önemli kontrole sahip olabilir:
- Şirket üzerinde önemli etki veya kontrol uygulama hakkına sahip olmak (have the right to exercise, or exercises, significant influence or control over the company),
- Mütevelli heyeti veya üyelerin diğer koşullardan herhangi birini karşılaması durumunda, bir tröst veya firma üzerinde önemli etki veya kontrol uygulama hakkına sahip olmak (have the right to exercise significant influence or control over a trust or firm where the trustees or members meet any of the other conditions).
Yasaya göre, bir şirketin Önemli Kontrolüne Sahip Kişisinin kaydettirilmesi gerekiyorsa, bu karmaşık bir girişim olsa bile, bunları belirlemek için ‘makul adımlar’ atılması gerekir.
4. Önemli Kontrole Sahip Bir Kişinin eklenmesi
Yeni bir şirket kurulurken, tescil işlemi sırasında başvuru formunda Önemli Kontrole Sahip Kişinin ayrıntıları verilmelidir. Ancak, şirket 06 Nisan 2016 tarihinde Önemli Kontrole Sahip Kişi düzenlemelerinin uygulanmasından önce kurulduysa veya kuruluştan sonra bir Önemli Kontrole Sahip Kişinin kaydolması gerekiyorsa, bilgilerin mümkün olan en kısa sürede Şirketler Ticaret Sicili’ne gönderilmesi çok önemlidir. Kaydolmadan önce aşağıdaki ayrıntıların Önemli Kontrole Sahip Kişi ile onaylanması gerekir:
- İsim;
- Doğum tarihi;
- Uyruk ve ikamet ülkesi;
- Yazışma adresi (‘hizmet adresi’ olarak da bilinir);
- Ev adresi (bu ifşa edilmemelidir);
- Şirketin Önemli Kontrole Sahip Kişisi olunduğu tarih;
- Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydına girildiği tarih,
- Uygulanan tüm kontrol türleri.
Aşağıdaki kategorilerdeki payların ve oy haklarının da kaydedilmesi gerekmektedir:
- %25’in üzerinde %50’ye kadar (ve dâhil);
- %50’den fazla ve %75’ten az,
- %75 veya daha fazla.
Önemli kontrol ifadelerine sahip bir Kişi, çalışanlarına önemli kontrol bilgileri sağlayamadığı zaman bir şirket tarafından seçilmesi ve uygulanması gereken belirlenmiş ifadelerdir.
5. Bir şirketin Önemli Kontrole Sahip Kişi olabilmesi
Bir şirketi veya bir tröstü içerebilen ilgili bir tüzel kişilik, aşağıdaki koşulları sağlaması koşuluyla Önemli Kontrole Sahip Kişi olarak kaydedilebilir:
- Kişi ise belirtilen koşullardan bir veya birkaçını karşılaması ve
- Birleşik Krallık merkezli olması.
Buna sınırlı ve sınırsız sorumlu şirketler, sınırlı sorumlu ortaklıklar, limited şirketler, hayır kurumları, kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, yerel makamlar, Devlet organları ve Devlet idareleri [limited and unlimited companies, limited partnerships, limited liability partnerships (LLPs), charities, non-profit organisations, local authorities, government bodies and government departments] dâhildir.
6. Önemli Kontrole Sahip Bir Kişinin bir yöneticiyi görevden alabilmesi
Önemli Kontrole Sahip Bir Kişi, bir şirketin yönetim kuruluna müdür atama veya yönetim kurulundan üye çıkarma yetkisine sahiptir. Bazı durumlarda, Esas/Ana Sözleşme, Ortaklık Sözleşmesi veya Hissedarlar Anlaşması (Articles of Association, a Partnership Agreement or a Shareholders Agreement) gibi yönetim belgeleri, Önemli Kontrole Sahip Kişinin yönetim kurulu çoğunluğunu atama hakkını açıkça belirtir.
7. Önemli kontrole sahip bir Kişinin durdurulması
Önemli Kontrole Sahip Bir Görevli Kişinin bu pozisyonu elinde tutması sona erdiğinde, bu, onların şirket üzerindeki yetkilerinden tamamen vazgeçtikleri anlamına gelir.
8. Önemli Kontrole Sahip Kişinin kim olduğunun belirlenememesi
- Önemli Kontrole Sahip Kişi kaydı doldurulmalıdır. Önemli Kontrole Sahip Kişi tanımlanamıyorsa, şunun girilmesi gerekir: “Şirket, şirket ile ilgili kaydedilebilir bir kişi olduğunu biliyor veya buna inanmak için makul nedenleri var, ancak kaydedilebilir kişiyi tanımlayamadı.”
- Önemli Kontrole Sahip Kişinin gerekli ayrıntıları (örneğin adresleri) henüz doğrulanamadıysa, şu ifadenin kayda eklenmesi gerekir: “Şirket, şirket ile ilgili tescil edilebilir bir kişi belirledi, ancak bu kişinin gerekli tüm bilgileri doğrulanamadı.”
- Önemli Kontrole Sahip Kişinin kim olduğunu bulmak için soruşturmalar devam ediyorsa, şu eklenmelidir: “Şirket, şirket ile ilgili tescil edilebilir kişi veya tescil edilebilir ilgili tüzel kişi olup olmadığını öğrenmek için makul adımları atmayı henüz tamamlayamadı.”
- Kapsamlı bir araştırmadan sonra Önemli Kontrole Sahip Kişinin bulunmadığı sonucuna varırsanız, aşağıdakileri eklemeniz gerekir: “Şirket, şirket ile ilgili tescil edilebilir bir kişi veya kaydedilebilir ilgili tüzel kişilik olmadığını biliyor veya buna inanmak için makul nedenleri var.”
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.