1. Giriş
Rusya ve Ukrayna arasında 24 Şubat 2022 tarihinde başlayan savaş ile birlikte, ülkemiz açısından başta buğday, arpa gibi tahıl/hububat üretimi, Ayçiçek vb. yağlı tohumlar ve bakliyat üretimi konularında ithalata bağlı bir takım tedarik sorunları yaşandığı söylenilmektedir. İşte bu minvalde, 08 Mart 2022 tarihli Resmi Gazetede çok önemli bir Cumhurbaşkanı Kararı yayımlanmıştır.
Söz konusu Cumhurbaşkanı Kararı ile birlikte, tarım arazilerinin etkin kullanımına[1] yüzde 75 destek verilmesine hükmedilmiş; boş bırakılan, atıl veya nadasa bırakılan arazileri üretime kazandıranlara, iklim değişikliğini dikkate alarak hububat, bakliyat ve yağlı tohum üretenlere hibe verilmesine, üretim yapanların ve tarlalarını ekenlerin de kamu tarafından desteklenmesine karar verilmiştir.
| Kutu: Tarım Kanunu
Tarımsal destekleme araçları Madde 19– Tarımsal destekleme araçları şunlardır: a) Doğrudan gelir desteği: Üreticilere, tarımsal üretim amacıyla işledikleri araziler için Kurulun teklifi üzerine, Bakanlar Kurulu tarafından belirlenen birim ödeme miktarı üzerinden, doğrudan ödeme yapılır. Ödeme miktarları, üreticilerin tarım politikaları amaçları ve çevre koruma koşullarına uyumunu kolaylaştırmak üzere farklı düzeylerde belirlenebilir. Doğrudan gelir desteği ödemelerine ilişkin esas ve usûller, bu Kanunun temel yapısıyla çelişmeyecek şekilde, her yıl Kurulun tavsiyesi ile Bakanlık tarafından çıkarılacak uygulama tebliğleri ile belirlenir. Uygulama tebliğleri, ilgili yılın ilk iki ayı içerisinde yayımlanır. Bakanlık, gerektiğinde ek tebliğler çıkarabilir. b) Fark ödemesi: Çiftçilere üretim maliyetleri ile iç ve dış fiyatlar dikkate alınarak fark ödemesi desteği verilir. Fark ödemesi desteği öncelikle arz açığı olan ürünleri kapsar. Her yıl, fark ödemesi kapsamına alınacak ürünler ile ödeme miktarları Kurul tarafından belirlenir. Fark ödemesinden yararlanacak çiftçilerden üretim faaliyeti ve ürünlerin satışına ilişkin belgeler istenebilir. c) Telafi edici ödemeler: Üreticilerin arz fazlası olan ürünlerin üretiminden vazgeçerek alternatif ürünlere yönelmeleri teşvik edilir. Üreticilere, arazilerinde alternatif ürünleri yetiştirmelerinden dolayı karşılaşabilecekleri gelir kayıplarını önlemek üzere telafi edici ödeme yapılır. Her bir üretici için yapılacak ödeme miktarı, üreticinin alternatif ürünlerin üretimine ayırdığı arazi miktarı ile birim ödeme miktarının çarpımı suretiyle hesaplanır. Üreticilerin bir araya gelerek, alternatif ürünlerin işlenmesi ve pazarlanması için yapacakları yatırımların finansmanı için ek ödemeler yapılabilir. Telafi edici ödemelerin ürün kapsamı, ürünler bazında birim ödeme miktarları, ödeme süreleri ve ek ödeme miktarları her yıl Kurulun teklifi üzerine Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. ç) Hayvancılık destekleri: Hayvancılık faaliyetlerinde ırk ıslahı, kaba yem üretiminin artırılması, verimliliğin artırılması, işletmelerin ihtisaslaşması, işletmelerde hijyen şartlarının sağlanması, hayvan sağlığı ve refahı, hayvan kimlik sisteminin teşviki, hayvansal ürünlerin işlenmesi ve pazarlanması ile bunlarla ilgili kontrol, takip ve standartların iyileştirilmesi ve su ürünlerinin desteklenmesi amacıyla destekleme tedbirleri alınır. Hayvancılık desteklemelerinde, bölge ve iller bazında farklı destekler uygulamaya ve ödeme miktarlarını belirlemeye, Kurulun teklifi üzerine Bakanlar Kurulu yetkilidir. d) Tarım sigortası ödemeleri: Üreticilerin, üretim materyallerini ve ürünlerini sigorta ettirmelerini teşvik etmek üzere, sigorta prim bedellerinin bir kısmı Devlet tarafından karşılanır. Tarım sigortasından yararlanacak ürünler ile teminat altına alınacak riskler Bakanlığın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. e) Kırsal kalkınma destekleri: Kırsal gelirlerin artırılması ve çeşitlendirilmesi, kırsal altyapı, toplulaştırma, tarla içi geliştirme hizmetleri ve sosyal yapının güçlendirilmesi ile doğal kaynakların korunması ve geliştirilmesi amacıyla, kırsal toplum kesimlerinin birlikte veya ferdî olarak yürütecekleri yatırım projelerinin maliyetinin bir kısmı, masraf paylaşma esasına göre, Devlet tarafından karşılanır. Kırsal kalkınma destekleri uygulaması Bakanlık tarafından yapılır. Kırsal yatırımların desteklenmesinde, köy ve diğer kırsal alanda yaşayan topluma istihdam sağlayıcı tarımsal ve tarım dışı ekonomik yatırımlara öncelik tanınır. Kırsal kalkınma destekleri çerçevesinde desteklenecek projeli yatırımlarda; hedef kitle ve yerel paydaşların katılımı, tabandan yukarı yaklaşım, sürdürülebilirlik, uygun teknolojilerin kullanılması ve modern işletmecilik sistemlerinin yaygınlaştırılması ilkelerine uyulması esastır. Desteklenecek yatırım projelerinin konuları, desteklemelerin proje türleri bazında hangi oranlarda yapılacağı ve uygulamaya dönük diğer hususlar, Kurulun teklifi üzerine Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. f) Çevre amaçlı tarım arazilerini koruma programı destekleri: Erozyon ve olumsuz çevresel etkilere maruz kalan tarım arazilerinde, işlemeli tarım yapan üreticilerin, arazilerini doğal bitki örtüleri, çayır, mera, organik tarım ve ağaçlandırma için kullanmalarını teşvik etmek üzere, kendilerine belirli bir süreyi kapsayacak şekilde, çevre amaçlı tarım arazilerini koruma programı destekleri sağlanır. Ödemeler, Bakanlık ile üreticiler arasında akdedilecek sözleşmelere dayalı olarak ve birim arazi üzerinden yapılır. Her bir üretici için yapılacak çevre amaçlı tarım arazilerini koruma programı destekleri ödemesi, üreticilerin bu program için tahsis edecekleri arazi miktarı ile birim ödeme miktarının çarpımı ile hesaplanır. Üreticilerin, bu araziler üzerinde ayrıca çevre koruma tedbirleri almaları da istenir. Çevre amaçlı tarım arazilerini koruma programı destekleri ödemelerinin hangi arazilerde uygulanacağı, sözleşmelerin kapsamı, ödemelerin süresi ve ödeme miktarları Kurulun teklifi üzerine Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. g) Diğer destekleme ödemeleri: Araştırma, geliştirme ve tarımsal yayım desteği, pazarlama teşvikleri, özel depolama yardımı, kalite desteği, piyasa düzenlemeleri desteği, organik üretim desteği, imha desteği, ürün işleme desteği, gerektiğinde bazı girdi destekleri ile tarım havzaları destekleri ve benzer konularda destekleme araçları kullanılabilir. Bu destekleme araçları her yıl Kurulun teklifi üzerine Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. [Tarım Kanunu, Kanun Numarası: 5488, Kanun Tarihi:18.04.2006, RG 25.04.2006/26149] |
2. Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesinin Desteklenmesi
“Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesinin Desteklenmesine İlişkin Karar”ın[2] yürürlüğe konulmasına, 5488 sayılı Tarım Kanununun 19’uncu maddesi gereğince Cumhurbaşkanı tarafından karar verilmiş olup; Kararın amacı, tarım arazilerinin kullanımının etkinleştirilmesi için ekim programında olmayan ve nadasa ayrılan alanlar ile işlemeli tarıma uygun olmayan alanlar öncelikli olmak üzere, uygun tarımsal üretim yöntemleri kullanmak suretiyle bitkisel üretimin artırılması ve hasat sonrası ürün işlemeye yönelik yatırım projelerinin desteklenmesine ilişkin usul ve esasların belirlenmesidir. Bu Karar, Tarım ve Orman Bakanlığına (Bakanlık) bağlı İl Tarım ve Orman Müdürlükleri tarafından hazırlanan ve Bakanlıkça onaylanan bitkisel üretimin geliştirilmesi ve tarımsal hasılanın artırılmasına yönelik yatırım projelerine ilişkin hibe ödemelerim kapsar. Hibe programı 2022 yılı için uygulanır.
2.1. Destekleme konuları ve hibe oranları
Anılan Karar kapsamında aşağıda belirtilen konulan içeren projelere hibe ödemesi yapılır.
a) Boş bırakılan, atıl durumda bulunan veya nadasa bırakılan arazileri, uygun münavebe planı ve ekim yöntemleri kullanmak suretiyle tarımsal üretime kazandırmak.
b) İklim değişikliğini dikkate alarak, uygun çeşitlerle hububat, baklagil ve yağlı tohumlu bitkilerin üretimini geliştirmek.
c) İşlemeli tarıma uygun olmayan arazilerde, katma değeri yüksek bitki türlerinin üretimini artırmak.
ç) Hasat sonrası kayıpları azaltmak ve katma değeri artırmak amacıyla birincil üretim sonrası kurutma veya işleme tesisleri kurmak.
d) Doğal ekolojilerinde var olan bitki türlerinin aşılama, çeşit değişimi ve benzeri teknik uygulamalarla birim alandan elde edilen verimini artırmak.
Yatırım konularına göre hibe oranlan, birinci fıkrada belirtilen destekleme konulan için proje toplam bedelinin azami yüzde 75’i olarak uygulanır.
Bu Karar kapsamında sağlanacak hibe ödemelerinden gerçek veya tüzel kişiler yararlanır.
2.2. Finansman ve ödemeler
Karar uyarınca yapılacak ödemeler, 2022 Yılı Yatırım Programı[3] kapsamında Bakanlığın Bitkisel Üretimi Geliştirme Projesinin alt projesi olan Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesi Alt Projesine tahsis edilen sermaye transferleri ödeneğinden karşılanır.
2.3. Desteklerden yararlanamayacak olanlar
Söz konusu Karar kapsamındaki hibe desteklemelerinden kamu kurum ve kuruluşları ile ortaklıkları yararlanamaz. Diğer kamu kurum ve kuruluşlarından aynı konuda hibe desteği alan yatırımlar, Bakanlık tarafından yapılan doğrudan destekler hariç olmak üzere, anılan Karar kapsamında desteklenmez.
2.4. Denetim ve cezai hükümler
Mezkûr Karar kapsamında yürütülecek iş ve işlemleri yapmaya Bakanlık yetkilidir. Haksız yere yapılan destekleme ödemelerine ilişkin projede hibe olarak desteklenen kısmın bedeli, desteklemenin yapıldığı tarih itibariyle 21.07.1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun 51’inci maddesinde belirtilen gecikme zammı oranları dikkate alınarak hesaplanan kanuni faizi ile birlikte anılan Kanun hükümlerine göre geri alınır. Haksız ödemenin yapılmasında ödemeyi sağlayan, belge veya belgeleri düzenleyen gerçek ve tüzel kişiler ile destekten yararlananlar geri alınacak tutarların tahsilinde müştereken sorumlu tutulurlar. Söz konusu Karar ile belirtilen destekleme ödemelerinden, idari hata sonucu düzenlenen belgelerle yapılan ödemeler hariç, haksız yere yararlandığı tespit edilen üreticiler, beş yıl süreyle hiçbir destekleme programından yararlandırılmazlar.
3. Sonuç Yerine
Covid-19 pandemisinin etkileri sürerken 2022 Şubat ayı sonunda başlayan Rusya-Ukrayna savaşı, tarım ürünlerinde arz sıkıntısı oluşmasına yol açarken, Türkiye’deki gıda fiyatları dünya ortalamasının üzerinde bir artış göstermiştir. Hububat ve ham yağda, hammadde bakımından bir anlamda dışa bağımlı olan ülkemizde anılan ürünlere erişim güçlüğü başlayınca, bu ürünlerin içeride üretiminin artırılmasına çalışılmaktadır. Bu nokta-i nazar dikkate alınarak yayımlanan 5258 sayılı Cumhurbaşkanı Kararının hedefi, hiş kuşkusuz Türkiye’deki bitkisel üretimi artırmaktır.
Bununla ilgili olarak Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2022 yılı yatırım bütçesindeki Bitkisel Üretimi Geliştirme kalemi kullanılacak olup, söz konusu Karar uyarınca yapılacak ödemeler, 2022 Yılı Yatırım Programı kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Bitkisel Üretimi Geliştirme Projesi’nin alt projesi olan Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesi Alt Projesi için tahsis edilen ödenekten karşılanacaktır. Eğer bu alt proje kapsamında, bir başka destek açıklanmazsa, hibe desteğinin tutarı 169 milyon 15 bin Türk lirası olacaktır.
Anılan Karar kapsamında, toplam 5 ayrı proje altında hibe desteği sağlanacaktır. Buna göre hibe desteği kapsamındaki yatırım konuları şunlardır:
- Boş bırakılan atıl durumda bulunan veya nadasa (dinlenme) bırakılan arazilerin uygun münavebe (ekim nöbeti) planı ve ekim yöntemleri kullanılarak tarımsal üretime kazandırılması,
- İklim değişikliği dikkate alınarak uygun çeşitlerde hububat, baklagil ve yağlı tohumlu bitkilerin üretimi gerçekleştirmek,
- İşlemeli tarıma uygun olmayan arazilerde, katma değeri yüksek bitki türlerinin üretimini artırmak,
- Hasat sonrası kayıpları azaltmak ve katma değeri artırmak amacıyla birincil üretim sonrası kurutma ve işleme tesisleri kurmak,
- Doğal ekolojilerinde var olan bitki türlerinin aşılama, çeşit değişimi ve benzeri teknik uygulamalarla birim alandan verimliliği artırmak.
Hibe oranları proje bedelinin en fazla yüzde 75’i kadar olabilecektir. Diğer kamu kuruluşlarından aynı konuda destek alan yatırımlar, bu destekten yararlanamayacak; haksız yere yapılan ödemeler ise, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsili Usulü Hakkında Kanun uyarınca geri alınacaktır.
Kanaatimizce, uzun süreden beri beklenilen bu Kararın ülkemiz tarımı için çok önemli sonuçları olacaktır.
* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.
[1] Bu konuda, lütfen Kalkınma Bakanlığı Onuncu Kalkınma Planı Tarım Arazilerinin Sürdürülebilir Kullanımı Çalışma Grubu Raporu (2023) için bkz. < https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/10/10_TarimArazilerininSurdurulebilirKullanimiCalismaGurubuRaporu.pdf > erişim tarihi 08 Mart 2022
[2] Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesinin Desteklenmesine İlişkin Karar, Cumhurbaşkanı Karar Sayısı: 5258, Cumhurbaşkanı Karar Tarihi: 07.03.2022, RG 08.03.2022/31772 [< https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/03/20220308-3.pdf > erişim tarihi 08 Mart 2022] Bu Kararın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından belirlenir.
[3] 2022 Yılı Yatırım Programı için lütfen bkz. < https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/01/20220115M1-1.pdf > erişim tarihi 08 Mart 2022
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.