Türk Hukukunda Başlıca “Yediemin Müessesesi” Düzenlemeleri*

Hocalarım Prof. Dr. Kudret GÜVEN ve Prof. Dr. İbrahim Sahir ÇÖRTOĞLU’na…

Bilindiği üzere, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’na^[1] 7222 sayılı “Bankacılık Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun”un^[2] 29’uncu maddesi ile eklenen ‘Teminat yönetim sözleşmesi ve teminat yöneticisi’ başlıklı 31/B maddesine dayanarak hazırlanan “Sermaye Piyasası Araçlarının Teminatlı İhracına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ (II-31/B.1)”, 26.01.2022 tarihli ve 31731 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır^[3].

Belirtilen bu düzenlemeler ile beraber, yed-i emin^[4] (trust) kurumu Türk sermaye piyasası hukukuna da girmiş bulunmaktadır.

Pekiyi, yedi-emin müessesesi Türk hukukunda başka hangi düzenlemelerde yer almaktadır?

Tarafımızca açık kaynaklarda yapılan taramalarda, yediemin konusunda aşağıda sunulan birkaç mevzuat düzenlemesine rastlanabilmiştir.

1. İcra ve İflas Kanunu

1.1. Yediemin kurumu, ülkemiz hukukunda esasen İcra ve İflas Kanunu’nun^[5] (İİK) 88’inci maddesinde (“Mahcuz malları muhafaza tedbirleri”: ‘1- Taşınırlar hakkında’) düzenlenmiş olup, madde hükmü şöyledir:

“Haczolunan paraları, banknotları, hamiline ait senetleri, poliçeler ve sair cirosu kabil senetler ile altın, gümüş ve diğer kıymetli şeyleri icra dairesi muhafaza eder.

Diğer taşınır mallar, masrafı peşinen alacaklıdan alınarak muhafaza altına alınır. Alacaklı muvafakat ederse, istenildiği zaman verilmek şartıyla, muvakkaten borçlu yedinde veya üçüncü şahıs nezdinde bırakılabilir. Üçüncü şahsın elinde bulunan taşınır mallar haczedildiğinde, üçüncü şahsın kabulü halinde üçüncü şahsa yediemin olarak bırakılır. (Değişik cümle:24/11/2021-7343/7 md.) Haczedilmiş ancak muhafaza altına alınmamış mallar satış talebi üzerine muhafaza altına alınır veya ihale alıcısına teslime hazır hale getirilir, aksi takdirde satış yapılamaz. (Ek cümle:24/11/2021-7343/7 md.) Sicile kayıtlı motorlu kara araçları bakımından 106 ncı madde hükmü saklıdır.

Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası andlaşma hükümleri saklı kalmak kaydıyla, yabancı devlet başkanı, parlamento başkanı, hükümet başkanı veya hükümet üyelerini taşıyan ulaşım araçları, bu kişiler Türkiye’de bulundukları sürece, muhafaza altına alınamaz ve yediemine bırakılamaz.

İcra dairesi üçüncü bir şahsa rehnedilmiş olan malları da muhafaza altına alabilir. Ticari işletme rehni kapsamındaki taşınırlar ise icra dairesince satılmalarına karar verilmesinden sonra muhafaza altına alınabilir. Bu mallar paraya çevrilmediği takdirde geri verilir.

Haczedilen mallar, Adalet Bakanlığı tarafından yetki verilen gerçek veya tüzel kişilere ait lisanslı yediemin depolarında muhafaza edilir. Yetki verilen gerçek veya tüzel kişiler, bu yetkilerini Adalet Bakanlığının onayıyla alt işleticilere aynı standartları sağlamak koşuluyla devredebilirler. Bu devir, yetki verilen gerçek veya tüzel kişilerin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Bu depoların yönetmelikte belirlenen nitelik ve şartlara uygunluğunun saptanması sonucunda işletme belgesi Adalet Bakanlığı tarafından verilir. Haczedilen malların muhafaza işlemleri; lisanslı yediemin depolarının kuruluşuna, bu depolarda bulunması gereken asgari niteliklere, depo için alınacak teminata, mallar için muhtemel rizikolara karşı yapılacak sigortaya; işletici olma niteliklerine, işletici lisansına, Adalet Bakanlığı tarafından bu lisansın verilmesine; Adalet Bakanlığının lisanslı işletmelerle ilgili görev ve yetkilerine; faaliyetin durdurulması ya da iptali gibi idari tedbir ve tasarruflara; bu depoların denetimine ve diğer hususlara ilişkin usul ve esaslar, Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikte düzenlenir. Haczedilen malların muhafazası aşamasındaki ücretler Adalet Bakanlığı tarafından düzenlenecek tarifeyle belirlenir.

İcra dairesi, depo ve garajlarda ve yediemin olarak kendisine haczedilen malın bırakılmış olduğu üçüncü kişilerde saklanıp da hukuken artık muhafazasına gerek kalmayan malı, vereceği uygun süre içinde geri almasını ilgililere resen bildirir. Verilen süre içinde eşya geri alınmazsa, icra müdürü icra mahkemesinin kararı ile taşınır mal satışlarına ilişkin hükümler uyarınca bunları satar. Elde edilen miktardan muhafaza ve satış giderleri ödenir. Artan miktar 9 uncu madde hükmüne göre muhafaza olunur. Bu konuda ortaya çıkan ihtilaflar icra mahkemesi tarafından basit yargılama usulüne göre çözülür.

İcra müdürlüklerinin talebi üzerine kolluk kuvvetleri tarafından yakalanan araçlar, en geç üç iş günü içinde en yakın icra müdürlüğüne teslim edilir. Aracı teslim alan icra müdürlüğü, aracın yakalanmasını isteyen icra müdürlüğüne bildirimde bulunur.”

1.2. İİK’nın ‘Üçüncü şahsa bırakılan mallar’ başlıklı 358’inci maddesi de şu şekildedir.

“Üçüncü şahıs icraca haczolunup kendisine bırakılan malları icra dairesinden istendiği anda evvelki vaziyetinde iade ile mükelleftir.

Bu suretle eline bırakılan malların kendisine atfolunamıyacak bir sebepten dolayı telef veya ziyaını ispat edemiyen üçüncü şahıs hakkında ceza takibinden başka evvelce tesbit edilmiş olan kıymetler, hükme hacet kalmaksızın icra dairesince re’sen tazmin ettirilir.

Bu kıymetleri tazmin ile mükellef olanlar, icra dairesinin bu baptaki talep ve kararına karşı icra mahkemesine, 16 ncı maddede tayin edilen müddet içinde şikayette bulunabilirler.”

1.3. Diğer taraftan, İİK’nın sırasıyla 97/a, 99, 363 ve Geçici 11’inci maddelerinde de yediemin kurumundan söz edildiği görülmüştür.

2. Türk Borçlar Kanunu

Türk Borçlar Kanunu’nun^[6] (TBK), Saklama Sözleşmeleri bölümünde (On Dördüncü Bölüm) yer alan ‘Güvenilirkişiye bırakma’ başlıklı 569’uncu maddesi^[7], aşağıda verilmektedir.

“Birden çok kişi, haklarını korumak üzere, hukuki durumu çekişmeli veya belirsiz olan şeyi, bir güvenilirkişiye bırakırlarsa, bu kişi, saklatanların tamamının rızası veya hakimin kararı olmadıkça, onu hiçbirine geri veremez.”

3. Türk Ceza Kanunu

Türk Ceza Kanunu’nun^[8] (TCK) ‘Muhafaza görevini kötüye kullanma’ başlıklı 289’uncu maddesi^[9], şöyledir.

“(1) Muhafaza edilmek üzere kendisine resmen teslim olunan rehinli veya hacizli veya herhangi bir nedenle elkonulmuş olan mal üzerinde teslim amacı dışında tasarrufta bulunan kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Kişinin bu malın sahibi olması halinde, verilecek ceza yarı oranında indirilir.

(2) Birinci fıkrada tanımlanan suçun konusunu oluşturan eşyayı kovuşturma başlamadan önce geri veren veya bunun mümkün olmaması halinde bedelini ödeyen kişi hakkında verilecek cezaların beşte dördü indirilir.

(3) Muhafaza edilmek üzere kendisine resmen teslim olunan rehinli veya hacizli veya herhangi bir nedenle elkonulmuş olan malın dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması nedeniyle kaybolmasına veya bozulmasına neden olan kişi, adlî para cezası ile cezalandırılır.

(4) Bir suça ilişkin soruşturma veya kovuşturma kapsamında elkonulan eşyayı amacı dışında kullanan kimse, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

4. Lisanslı Yediemin Depoları Yönetmeliği

4.1. Lisanslı Yediemin Depoları Yönetmeliği’nin^[10] (Yönetmelik) amacı, İİK uyarınca muhafaza altına alınmasına karar verilen malların muhafaza edileceği gerçek veya tüzel kişilere ait lisanslı yediemin depolarının kuruluşuna, bu depolarda bulunması gereken asgari niteliklere, depolar için alınacak teminata, muhtemel rizikolara karşı yapılacak sigortaya, Adalet Bakanlığı tarafından lisans ve işletme belgesinin verilmesine, işletme yetkisinin devrine, Adalet Bakanlığının lisanslı işletmelerle ilgili görev ve yetkilerine, faaliyetin durdurulması ya da iptali gibi idarî tedbir ve tasarruflara, bu depoların denetimine, depolarda tutulması gereken kayıtlara ve muhafaza işlemlerine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

4.2. Söz konusu Yönetmeliğin “Muhafaza İşlemleri ve Muhafaza Avansı, Malların Depoya Giriş ve Çıkışı, Çalışma Usulü” başlıklı dördüncü bölümünde yer alan düzenlemeler de aşağıda verilmektedir.

“Muhafaza işlemleri

Madde 18- (1) İcra ve iflas daireleri tarafından muhafaza altına alınmasına karar verilen mallar, mevzuattaki istisnalar saklı kalmak kaydıyla Bakanlık tarafından yetki verilen ve yetki çevresi belirlenen lisanslı yediemin depolarında muhafaza edilir.

(2) Birden fazla lisanslı yediemin deposu bulunan mahallerde muhafaza altına alınan mallar eşitlik esası gözetilmek suretiyle Bakanlıkça belirlenecek tevzi kriterleri doğrultusunda lisanslı yediemin depolarına teslim edilir.

(3) Muhafazası özellik gerektiren; bir arada bulundukları eşya için tehlike arz eden mallar, her türlü ateşli silah, patlayıcı, yanıcı, tahrip edici ve aşındırıcı madde, zehirli gaz, nükleer yakıt, radyoaktif madde ile can ve mal güvenliği yönünden tehlikeli olduğu saptanmış her nevi katı, sıvı ve gaz halinde olan maddeler, kısa sürede bozulabilecek gıda maddeleri, kötü koku yayan mallar, canlı hayvanlar gibi muhafazası özel bakım ve tesise lüzum gösteren şeyler, ikinci fıkra uyarınca belirlenen yediemin deposu yeterli altyapıya sahip değilse, yeterli altyapıya sahip en yakın lisanslı yediemin deposuna teslim edilir. Bunun mümkün olmaması halinde, icra memuru tarafından alacaklının göstereceği gerekli nitelikleri haiz yerlere teslimine de karar verilebilir.

(4) Üçüncü fıkraya göre haczedilen malların muhafazasını talep eden alacaklı, icra memuru tarafından belirlenen satış giderlerini de peşin olarak yatırmak zorundadır. Bu mallar icra dairesi tarafından en kısa süre içinde satışa sunulur.

(5) Gümrük antrepolarında bulunan malların haczine karar verilmesi halinde icra memuru, malın yediemin olarak antrepoda bırakılmasına karar verebilir. Bu yerlere bırakılan hacizli mallar hakkında gümrük antrepolarının tabi olduğu ücret tarifesi^[11] uygulanır.

(6) Bu maddede belirtilen malların muhafazası için özel hüküm bulunan hallerde ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.

Muhafaza avansı

Madde 19- (1) İcra ve iflas daireleri, Bakanlığın belirlediği ücret tarifesine göre Kanunun 59 uncu maddesi, 88 inci maddesinin ikinci fıkrası ve 90 ıncı maddesi gereğince takdir edeceği muhafaza avansını alacaklıdan peşin olarak tahsil eder.

(2) Muhafaza avansı hesaplanırken malın en az altı aylık muhafaza gideri dikkate alınır.

(3) Muhafaza avansının yeterli olmadığı durumlarda haczi yapan memur, avansın tamamlanması için alacaklıya makul bir süre verebilir.

(4) Adli merciler tarafından depoya teslim edilen diğer mallardan muhafaza avansı alınmaz.

Malların depoya kabulü

Madde 20- (1) Muhafaza altına alınmasına karar verilen mallar, depo görevlisi tarafından haciz mahallinde teslim alındıktan sonra giriş makbuzu düzenlenerek depoya alınır ve depo emanet kaydı yapılır.

(2) Mallar teslim alınırken mevcut durumunu tam olarak yansıtacak şekilde fotoğrafı çekilir veya kamera kaydı alınır.

(3) Teslim edilen malın haciz tutanağında yer alan nitelikleri taşıyıp taşımadığı, araç, makine veya elektronik cihazların çalışır durumda olup olmadığı, herhangi bir parçasının eksik bulunup bulunmadığı, araçların plaka, şasi ve motor numaralarının ruhsat bilgileri ile uyumlu olup olmadığı kontrol edilip tutanağa bağlanarak giriş makbuzuna eklenir. Haciz tutanağı ile giriş makbuzu arasında çelişki olması halinde haciz tutanağına itibar edilir.

(4) Teslim alınan malın cins, tür, renk, marka, model, numara ve ölçü gibi benzerlerinden ayırmaya yeterli bütün nitelikleri ile dosya numarasını, tarafların isim ve unvanlarını gösteren barkot veya benzeri sistemler kullanılmak suretiyle üretilmiş bir etiket eşyaya yapıştırılır.

Kolluk tarafından yakalanan araçların depoya kabulü

Madde 21- (1) İcra daireleri tarafından kayıtlarına yakalama şerhi konulup kolluk birimleri tarafından yakalanan araçlar, aracı yakalayan kolluk görevlisinin talebi üzerine depo görevlisi tarafından bulunduğu yerden alınarak depoya götürülür. Depo görevlisi tarafından en geç üç iş günü içerisinde alınmaması durumunda araç kolluk görevlisi tarafından başka bir lisanslı yediemin deposuna teslim edilir.

(2) Yakalanan araçlar kolluk görevlisi tarafından depo görevlisine teslim edilirken aracın tüm özellikleri ve eksik parçasının olup olmadığı tutanak ile tespit edilerek bu tutanağın bir sureti icra dairesine teslim edilir.

(3) Teslim alınan araçlar hakkında 20 nci madde hükümleri uygulanır.

(4) Yakalanan aracı teslim alan yediemin deposu bu durumu en geç teslimatı takip eden ilk iş günü mesai bitimine kadar yetki alanında hizmet verdiği icra dairesine bildirir.

İcra ve iflas dairesi tarafından yapılacak işler

Madde 22- (1) İcra ve iflas daireleri lisans kapsamında kalan hizmetleri, Bakanlığın tespit edeceği esaslara göre kendi yetki alanında bulunan lisanslı yediemin deposundan talep etmek zorundadır. Bu hizmetlere ait masraflar takip giderlerinden sayılır ve icra dairesi tarafından alacaklıdan peşin alınan avanstan karşılanır.

Malların depodan çıkışı

Madde 23- (1) Depolarda muhafaza edilen mal, ilgili icra ve iflas dairesi veya adli birimin yazılı talimatı ya da kararı olmadıkça depodan çıkarılamaz.

(2) Yazıda veya kararda belirtilen şahsın kimliği tam olarak tespit edildikten sonra ve malın giriş makbuzundaki nitelik ve vasıfları taşıyıp taşımadığı belirlendikten sonra çıkış makbuzu düzenlenmek suretiyle mal teslim edilir.

(3) Çıkış makbuzunun bir sureti icra dairesine gönderilir.

(4) Muhafaza altına alınan malın icra dairesi tarafından bizzat teslimi gereken hallerde teslimat, icra memuru tarafından yerine getirilir.

Çalışma usulü

Madde 24- (1) Depo işleticisi, depoculuk faaliyetlerini yürütmek üzere yeterli sayıda ve nitelikteki depo görevlisini istihdam etmek ve depolarını faaliyete hazır şekilde açık bulundurmak zorundadır.

Kimlik kartı

Madde 25- (1) Depo işleticisi tarafından personeline isim ve görevlerini belirten fotoğraflı bir kimlik kartı düzenlenerek verilir. Çalışma saatlerinde personele verilen kimlik kartlarının görülür bir şekilde personelin üzerinde bulunması zorunludur.”

Kutu Bilgi: Yedieminlik Faaliyetlerinin Özelleştirilmesine İlişkin 4528 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanununun 88 inci maddesi kapsamındaki yedieminlik faaliyetlerinin; 1) Özelleştirme kapsam ve programına alınmasına, 2) Özelleştirme işlemlerinin işletme hakkının verilmesi veya gelir ortaklığı modeli ve işin gereğine uygun sair hukuki tasarruflar yöntemlerinin ayrı ayrı veya birlikte uygulanılarak gerçekleştirilmesine, 3) Yedieminlik faaliyetlerinin bir bütün olarak veya bölgelere ayrılarak özelleştirilmesine, 4) Özelleştirme işlemleri tamamlanıncaya kadar yedieminlik faaliyetlerinin ilgili mevzuat çerçevesinde mevcut haliyle yürütülmesinin devam ettirilmesine, 5) Özelleştirme sözleşmelerinin, işletici ile Özelleştirme İdaresi Başkanlığı ve Adalet Bakanlığı tarafından imzalanmasına, 6) Özelleştirme işlemlerinin 31/12/2025 tarihine kadar tamamlanmasına, 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanunun 3 üncü ve geçici 29 uncu maddeleri ile 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin geçici 8 inci maddesi gereğince karar verilmiştir. Kaynak: 4528 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı < https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/09/20210930-16.pdf > erişim tarihi 31 Ocak 2022

* Bu yazıda yer alan görüşler yazarına ait olup çalıştığı kurumu bağlamaz, yazarın çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Yazıdaki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler yazarına aittir.

[1] Sermaye Piyasası Kanunu, Kanun Numarası: 6362, Kanun Tarihi: 06.12.2012, RG 30.12.2012/28513

[2] Bankacılık Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, Kanun Numarası: 7222, Kanun Tarihi: 20.02.2020, RG 25.02.2020/31050

[3] Bu konuda bkz. Yavuz AKBULAK, Sermaye Piyasası Araçlarının Teminatlı İhracına İlişkin Esaslar, Leges Eğitim Blog, < https://legesegitim.com/sermaye-piyasasi-araclarinin-teminatli-ihracina-iliskin-esaslar/ > erişim tarihi 31 Ocak 2022

[4] isim, hukuk, (ye’diemi:ni), Arapça yed + emÄ«n

“Birden çok kişi arasında hukuki durumu çekişmeli olan bir malın, çekişme sonuçlanıncaya kadar emanet olarak bırakıldığı kimse.” (Türk Dil Kurumu Sözlüğü < https://sozluk.gov.tr/ >)

(Arapça yadd يدّ “el” ve Arapça amÄ«n أمين “güvenli” sözcüklerinin bileşiğidir; güvenli el, adaletli el…)

[5] İcra ve İflas Kanunu, Kanun Numarası: 2004, Kanun Tarihi: 09.06.1932, RG 19.06.1932/2128

[6] Türk Borçlar Kanunu, Kanun Numarası: 6098, Kanun Tarihi: 11.01.2011, RG 04.02.2011/27836

[7] TBK m.569 Gerekçesi, şöyledir: “818 sayılı Borçlar Kanununun 471 inci maddesini karşılamaktadır. Tasarının tek fıkradan oluşan 569 uncu maddesinde, güvenilirkişiye bırakma düzenlenmektedir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 471 inci maddesinin kenar başlığında kullanılan “IV. Yediemine tevdi” şeklindeki ibare, Tasarıda, “IV. Güvenilirkişiye bırakma” şeklinde değiştirilmiştir. 818 sayılı Borçlar Kanununun 471 inci maddesinde kullanılan “müstevdi” veya “yediadil” sözcükleri, Tasarıda “güvenilirkişi” olarak belirtilmiştir. Metninde yapılan arılaştırma dışında, maddede 818 sayılı Borçlar Kanununa göre bir hüküm değişikliği yoktur.” (< https://www5.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem23/yil01/ss321.pdf > erişim tarihi 31 Ocak 2022)

[8] Türk Ceza Kanunu, Kanun Numarası: 5237, Kanun Tarihi: 26.09.2004, RG 12.10.2004/25611

[9] TCK m.289 Gerekçesi şu şekildedir: “Madde, resmî belgelerde sahtecilik suçlarının özel bir şeklini cezalandırmış bulunmaktadır. Maddeye göre kimlik belgelerini, şahadetnameleri, beyannameleri, zabıtanın teftiş ve kontrolüne tabi defterleri iyi hal veya yoksulluk varakalarını taklit edenler veya bunları tahrif edenler veya hakkı olanlardan başkalarına verenler, genel olarak resmî belgelerde sahteciliği cezalandıran 279 uncu ve izleyen maddeye göre değil fakat bu maddenin birinci fıkrasına göre cezalandırılacaklardır. Bu tür vesikalarda ve varakalarda yapılan tahriflerin daha az vahim olduğu kabul edildiğinden özel bir hükümle ve daha az cezayla karşılanması uygun sayılmıştır. İkinci fıkrada belirtilen vesikaların düzenlenmesi sırasında bilerek yanlış beyanda bulunulması ve bilgi verilmesi müstakil olarak cezalandırılmıştır. Üçüncü fıkrada, birinci fıkrada yazılı suçun bir memur tarafından işlenmesi şahsî bir ağırlaştırıcı neden sayılmıştır. Dördüncü fıkrayla, maddenin birinci fıkrasında belirtilen ve gerçek olan bir belge ve vesikayı, resmî makamı aldatmak amacıyla kendisine veya başkasına ait olduğu yolunda beyanda bulunanlar hakkında da yaptırım düzenlenmiştir.” (< https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d22/c059/tbmm22059119ss0664.pdf > erişim tarihi 31 Ocak 2022)

[10] Lisanslı Yediemin Depoları Yönetmeliği, RG 23.08.2016/29810

[11] Lisanslı Yediemin Depoları Yönetmeliği Ücret Tarifesi (2022 yılı) için lütfen bkz. < https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211228-6.htm > erişim tarihi 31 Ocak 2022