Vergilendirmenin Dijital Ekonomi Üzerindeki Etkileri: Hindistan ve Birleşik Krallık Vergi Ekonomilerinin Analizi*

Ülkemin, İslam’ın kalbimizde mündemiç dosdoğru olma, akletme ve bilim düsturları etrafında daha iyi günlere ulaşması dileğiyle…

1. Giriş

Pandemi sonrası dünya hızla değişmiştir. Birkaç kişi için bir ayrıcalık olan dijital platformlar, çalışanların becerilerini [i] yükseltmek için gerekli hale gelmiş, çalışanlara yapmak istedikleri işte esneklik sağlama fırsatı sağlamıştır. Önemli bir istihdam kaynağı da olmuştur. Sonuç olarak, artık hükümetler çalışanlarına daha yeni dijital yetenekler sağlamak için dijital altyapı inşa ediyorlar. Geleneksel işgücü piyasasına sıklıkla katılmayan kadınlar, engelliler ve genç kuşaklar da dahil olmak üzere çok sayıda sosyal grup, gelir getirici fırsatlara (income-generating opportunities) erişebilirler. Ayrıca, mülteciler ve göçmen işçiler gibi geleneksel işgücü piyasalarında marjinalize edilmiş gruplara keşfetmeleri için seçenekler sundular.

Avantajların yanı sıra, bu platformlar, düzenleyiciler için bir Pandora’nın zorluk kutusunu açtı. İş ve vergi hukukunda uzun süredir kullanılan vergi ekonomileri artan bir baskı altındadır, bu nedenle yasanın uyum sağlaması gerekmektedir. İşgücü piyasası (labour market), bu sektörlerdeki yasal kontrol nedeniyle belirli kategorilere ayrılmıştır ve her bir kategori ile haklar ve görevler ilişkilendirilmiştir. Bir kişinin hangi gruba uyduğunu belirlemek için kullanılan testler, belirsiz ve dijital platformlar için yasal vergilendirmeden kaçınmak için çok basittir. Vergi ve iş hukuku kapsamındaki çeşitli gruplar arasındaki ilişki ise, özellikle belirsizdir.

Bu gelişmeler, bu işçi kategorisi için vergilendirme yönünü önemli ölçüde etkilemiştir. Dolayısıyla, bu bağımsız yükleniciler kategorisi, asgari ücret, çalışma saatleri, işten çıkarmalar ve bir dereceye kadar istihdam ayrımcılığını düzenleyen yasalardan muaftır. Böylece, işgücünü bir grup mikro girişimci olarak yapılandırarak, iş kanunlarına uymaya devam ederken işverenler için dolaylı harcamaları azaltabilir.

Benzer ekonomik faaliyetler, mevcut vergi ve iş hukuku sistemleri (current tax and employment law systems) altında çeşitli yasal biçimlerde sınıflandırılabilir ve bu da, bir yasal biçimi diğerine tercih etmek için önemli mali ve düzenleyici teşvikler yaratır. Vergilendirme düzenlemeleri, yüklenicinin işine hizmet sağlayan kişilere serbest meslek sahibi yükleniciler gibi davranmak için çeşitli teşvikler sağlar ve bu, yüklenicilerin düzenleyici yükümlülüklerden ve maliyetlerden kaçınmalarına yardımcı olabilir. Vergi yapısı, hizmetleri sağlayan kişiye dahil etmesi için ek teşvikler verir. Bir ‘ev işçisi (esnek/serbest çalışan)’ (gig worker) olarak tanınmak veya bir firma aracılığıyla hizmet sunmak, çalışanın mevcut eve götürdüğü gelirini iyileştirmesine olanak sağlayacaktır.

Hindistan Vergi Yasalarına göre, bir bireyin entelektüel yeteneklerinden elde edilen herhangi bir gelir, 1961 tarihli Gelir Vergisi Yasası’nın (Income Tax Act) 2. bölümü, 24. maddesi uyarınca bir meslekten elde edilen kazanç [yani serbest meslek kazancı; (income gained from an individual’s intellectual abilities)] olarak kabul edilir. Dijital çalışmalardan elde edilen gelir 2.50.000 Rs’den az olursa, bu gelir diliminden (bracket) doğrudan vergi alınmaz. Küçük işlerden elde edilen gelir, 1961 tarihli Gelir Vergisi Yasası’nın 28. maddesi uyarınca ‘İş veya Meslekten Elde Edilen Gelirler ve Kazançlar’ başlığı altında vergilendirmeye tabidir [ii]. Bağımsız yükleniciler (Independent contractors), iş ve seyahat giderleri için kullanılan teknolojik varlıklar için kira giderleri, onarım giderleri ve amortisman gibi çeşitli vergi indirimlerini hukuken talep etme hakkına sahiptirler. Gelirleri 20 lakh’tan daha fazla olan ve kendi eyaletleri dışında hizmet sunan bağımsız yükleniciler için bir GST kaydı [Goods And Services Tax (mal ve hizmet vergisi) registration] gereklidir. Bağımsız bir yüklenicinin ödemesi gereken GST tutarı, hizmetine göre değişir. Oran belirtilmemişse %18 GST’den sorumludur.

Birleşik Krallık vergi ekonomilerinde ise, bir çalışanın kendi hesabına çalışana göre vergi dezavantajı daha belirgindir [iii]. Spesifik varsayımlar altında, çalışanlar ve onların işverenleri, böyle bir meblağ üzerinden, bir işletmenin eşdeğer sahibi-yöneticisinden yaklaşık %70 ve aynı serbest meslek sahibi kişiden %35 daha fazla vergi öderler. Sözleşme şartları dışındaki yollarla organize faaliyet nedeniyle önemli teşvikler yaratılmaktadır. Vergi oranlarındaki bu eşitsizlikler nedeniyle, bağımsız olarak veya kişisel bir dijital hizmetler firması aracılığıyla çalışma eğilimi, genel vergi gelirleri için zararlıdır [iv].

Kendi işletmeleri için çalışan bireylerin yükselişi ve bunun sonucunda yeni çalışma biçimindeki yükselişin vergiye bağlı etkileri vardır. Başlıca yetki alanlarındaki çalışanların geliri, serbest meslek sahibi olanlardan daha fazla vergilendirilir. Bunun nedeni, çalışanların İngiltere’de olduğu gibi Hindistan’da da sosyal güvenlik sigortası fonlarına tabi olmalarıdır, ancak serbest meslek sahipleri için böyle bir düzenleme yoktur. Birçok analist, kendi hesabına çalışanların vergi indirimlerini aktif sosyal güvenlik yardımları olmadığı bahanesiyle haklı çıkarıyor.

Farklı vergi muamelesi, benzer yerlerdeki bireylerin büyük ölçüde farklı vergi yüklerine sahip olabileceği anlamına gelir. Bu eşitlik ve adaletten yoksundur ve vergi sistemlerinde ekonomik verimsizlik yaratır.

Herhangi bir yetkili düzenleyici vergilendirme sisteminin hayati bir bileşeni tarafsızlıktır (neutrality). Tarafsız bir sistemde benzer faaliyetlere eşit davranıldığı için, insanların yüksek oranda vergilendirilen veya düzenlemeye tabi faaliyetlerden vergilendirilmeyen faaliyetlere geçmek için hiçbir teşviki yoktur. Yukarıda gösterildiği gibi, aynı verimli iş için geçerli olan vergi oranları, birinin işini kayıtlı istihdam veya serbest meslek yoluyla sağlamasına bağlı olarak büyük ölçüde değişir.

2. İlişkili Karmaşıklıklar (Complexities Involved)

Ev işlerinde çalışan işçilerin birçok gelir kaynağı vardır. Vergi beyannamesini doldururken pratik karmaşıklıklar yaratır. Bu durum birçok kişinin ya yanlışlıkla vergi ödememesine ya da çalışma şekli ile birlikte gelen vergi indirimlerinden yararlanamamasına yol açmaktadır. Birçok işçiyi ilgili departman tarafından potansiyel vergi soruşturmasına maruz bırakır. Bunu desteklemek için işçilerin avukatlardan ve muhasebecilerden yardım alması gerekir, bu da bu işçilerin bu görevi yerine getirmek için ödemek zorunda oldukları maliyetleri artırır.

Zorlu zorluklar sadece vergi ödeyenlerle sınırlı değildir, aynı zamanda uyum söz konusu olduğunda Gelir Vergisi makamlarını da ilgilendirir. Mevcut vergi altyapısının gelişen Ev Ekonomisi göz önünde bulundurularak tasarlanması gerekiyordu. Birden fazla yargı alanındaki Gelir Vergisi yetkilileri iletişim sorunlarıyla karşı karşıyadır. Vergi düzenlemesi için yalnızca bir işverenle veya platformla iletişim kurmaları gerekiyordu. Vergi yükümlülükleri hakkında bilgi vermek için birden fazla bağımsız yükleniciye başvurmaları gerekir. Ayrıca, vergi yükümlülüklerini eksik beyan edip etmediklerini veya beyan etmediklerini onlara bildirmek zorunda kalabilirler.

Çalışanlara ve serbest meslek sahiplerine farklı vergi gelir dilimlerinin uygulanması durumu, vergi kaçırma ve vergiden kaçınma (tax evasion and avoidance) için açık fırsatlar sunmaktadır. Bu, vergi toplama otoritesini zorlayarak verimsiz vergi toplama sistemlerine yol açar. Vergiden kaçınmak için bireyler, dijital platformlardaki ticari faaliyetlerde yer alan daha önemli karmaşıklıklardan yararlanır. Bireyler, eşleriyle paylaşarak ve geliri birkaç yıl boyunca değiştirerek aktif olarak vergiden kaçınırlar. Vergi Kaçakçılığı için, mevcut sistem verginin işveren tarafından çalışanlar için kaynağında kesilmesini sağlamakta ve işveren bunu Gelir İdaresi’ne bildirmektedir. Bu üçüncü taraf beyanının (third-party reporting) kendi kontrol ve dengeleri vardır ve ayrıca her türlü brüt eksik beyan için hesap verebilirliğin ayarlanmasını sağlar. Esnek çalışanların, vergi gelirinin hangi yılda ortaya çıktığını yanlış beyan etme şansı daha yüksektir. Konser çalışanları ayrıca sorumluluktan kaçmak için dizüstü bilgisayarlarını ve ilgili cihazlarını iş varlıkları olarak talep edebilirler.

3. Vergi ve İş Hukuku Uyumu (Alignment of Tax and Labour Law)

Dijital çalışmanın önemli ölçüde artması nedeniyle birçok yargı bölgesinin şu anda karşı karşıya olduğu en büyük sorun, vergi ve iş kanununun birbirinden farklı olmasıdır. Bu, hem yasaların uygulanmasında pratik zorluklar yaratır hem de ülkelerdeki verimli vergilendirme sistemlerine zarar verir. Uyum ve idari maliyetleri ile karmaşıklıkları (compliance and administrative costs and complexities) azaltmak için Vergi ve İş kanunlarının uyumlaştırılması gerektiğine dair birçok kez argümanlar ileri sürülmüştür.

4. Sonuç

Esnek ekonomi (gig economy), mükemmel büyüme potansiyeli sağlar. Estonya örneği, vergi kanununun yükseltilmesi yönünde ümit verici bir yön olarak hizmet etmektedir. Estonya’da Uber, Estonya hükümeti ile birlikte, Uber çalışanlarının Uber’den kazandıkları iadeleri basit bir düğme tıklamasıyla beyan edebilecekleri verimli bir elektronik vergi sistemi oluşturmak için çalışmıştır.

Hükümetler, verimli bir vergi sistemi oluşturmak için büyük dijital platformlarla çalışmalıdır. Bu, birçok yargı alanında yer alan mevcut komplikasyonları ele alacaktır.

Çalışanlara ve serbest meslek sahiplerine verilen farklı vergi uygulamasının da düzeltilmesi gerekir. Belirli bir yargı alanındaki hükümet, vergi sistemlerinin ilerlediği yere ilişkin uzun vadeli bir vizyon oluşturmalıdır. Çalışanlar ve serbest meslek sahipleri için vergi oranlarının uyumlu hale getirilmesi, şu anda Birleşik Krallık ve Hindistan’daki vergi sistemlerinde hüküm süren birçok karmaşıklığı giderir.

Hükümetlerin birden çok yasal biçimi vergilendirme amaçlarıyla uyumlu hale getirmeyi düşünebilecekleri reformlar, bu reformların birçok vergi sisteminin bir araya geldiği yerlerin ortasında yer alacağını akılda tutmalıdır. Bu nedenle, farklı bir yasal biçimde faaliyet gösteren herhangi bir grup için maddi dezavantajlardan kaçınmak amacıyla dikkatli bir yaklaşım benimsenmelidir. Vergi farklılıklarını azaltmak ve bunları birden çok yasal biçime uyumlu hale getirmek, bu yeni ve yükselen sorunla başa çıkmanın en iyi yoludur.

Sonuç olarak, vergi sistemleri, kullanılan sermaye ve emek gelirlerinin belirli bir oranda vergilendirilebileceği şekilde tasarlanmalı ve böylece taban gelire ilişkin çarpıklıklar ortadan kaldırılmalıdır. Ayrıca, bu yaklaşım, biriktirilen veya yatırılan nakitlerin, biriktirildikleri veya yatırıldıkları noktada vergiye tabi gelirden düşülebilir hale getirilmesiyle daha da güçlendirilebilir. Bu yaklaşım aynı zamanda politika yapıcıların vergiden kaçınmayı önleme ve aynı anda tasarruf ve yatırımı teşvik etme bilmecesine bir çözüm sağlayacaktır.

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bini aşkın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.