Çoğumuz paranın ülkemizin merkez bankası tarafından yaratıldığını düşünürüz. Sorulduğunda da örneğin çoğu İngiliz, kullandıkları paranın Bank of England (İngiltere Merkez Bankası) tarafından üretildiğini söyleyecektir. Ama durum öyle değildir. İngiltere Merkez Bankası, İngilizlerin kullandığı para birimini basar ve zaman zaman değerini etkilemek için müdahale eder. Ancak İngiltere’de günlük kullanımdaki çoğu para, İngiliz ticari bankalarının vaatlerini temsil eder. Hemen hemen tüm ekonomilerde, merkez bankaları para birimini adlandırır, değerini şekillendirir ve parayı basar. Ancak insanlara para işlevi gören dijital ticari banka taahhütleri çerçevesinde ödeme yapılır; bu da normaldir. Ayrıca, çoğu gelişmiş ekonomide fiziki nakit kullanımı keskin bir düşüş içindedir.
Yayımlanan son bir makale[1], Çin’de merkez bankası dijital para birimini (central bank digital currency-CBDC) içeren dünya lideri mevcut gelişmeleri araştırıyor. Zamanla, CBDC’ler paranın doğasını değiştirecek ve ekonomilerin parasal sistemde, ödeme ve finansal mimarisinde bir paradigma değişikliği yaratacaktır.
CBDC, bir merkez bankası tarafından çıkarılan dijital itibari para birimidir. Tamamen yeni bir şekilde teslim edilen ve merkez bankalarının olağanüstü düzeyde ilgi gösterdiği bir para birimidir. Yakın tarihli bir Uluslararası Ödemeler Bankası (Bank for International Settlements-BIS) anketi, merkez bankalarının yaklaşık %90’ının aktif olarak bir CBDC araştırmasıyla veya bazı durumlarda pilot uygulamayla ilgilendiklerini gösteriyor, ancak yalnızca Nijerya ve Bahamalar fiilen CBDC çıkarmış durumdalar. Hem Avrupa Birliği (AB) hem de Amerika Birleşik Devletleri (ABD) şu anda bir CBDC’ye yönelik yoğun araştırmalar yapıyorlar.
Çin, 2014 yılından beri aktif olarak bir CBDC üzerinde araştırma yapmaktadır. Çin’in CBDS’sine başlangıçta Dijital Para Birimi/Elektronik Ödeme Aracı (Digital Currency/Electronic Payment; DC/EP) adı verildi, şimdi de “e-CNY” veya “dijital yuan” deniliyor. 2021’de Çin Halk Bankası (PBOC) bu konuyla ilgili bir teknik inceleme yayınladı. Çin, “Çin’e uygun” bir CBDC tasarımını araştırmaktadır. Mevzi konudaki motivasyonları oldukça çoktur ve bunlar; güvenli, kapsayıcı ve uyarlanabilir perakende ödeme altyapılarını teşvik etmeyi, nakit, kripto para birimleri (özellikle sabitcoin’ler), diğer ülkelerin CBDC keşiflerini, merkez bankası ödeme sistemlerinin gelişmiş verimliliğini ve parasal egemenliği sürdürmeyi içermektedir.
Uluslararası Para Fonu Başkanı Kristalina Georgieva, “para tarihinin yeni bir sayfaya girdiğine” inanıyor. CBDC’ler de yeni ekosistemler yaratacak, yeni altyapı ve teknik standartlar gerektirecek; senyorajdan sermaye kaçışına ve parasal egemenliğin kaybına kadar uzanan sorunları gündeme getirecektir. Verimlilik kazanımları, azalan maliyetler ve finansal kapsayıcılığı geliştirme fırsatı gibi pek çok fayda ve özellikle gizlilik ve siber güvenlik ile ilgili birçok zorluğu da beraberinde getireceklerdir.
Çin, finansal katılımı teşvik etmek ve nakit kullanımındaki düşüşü ele almak gibi bir CBDC çıkarma nedenlerinden bazılarını diğer ülkelerle paylaşıyor. Yine de Çin’in yerel ödeme piyasasında devletin rolünü güçlendirmek, Çin’deki para akışları ve tüketicilerin davranışları hakkında daha fazla bilgi toplamak ve uzun vadede kendi para birimini küresel bir rezerv para birimi olarak tanıtmak ve bunun getirdiği birçok ekonomik faydadan bazılarını elde etmek gibi başka düşünceleri de olabilir.
Çin’in bir CBDC’yi tanıtma nedenleri diğer ulusların nedenlerini aştığı ve FinTech’te mevcut güçlü bir teknolojik temele sahip olduğu için, Çin’in bir perakende CBDC geliştirme ve denemede diğer tüm ülkelerden çok daha önde olması şaşırtıcı değildir. Çin, CBDC geliştirme söz konusu olduğunda kelimenin tam anlamıyla dünyaya liderlik etmektedir.
Anılan makalede analiz edildiği gibi, Çin’deki gelişmeler yurtiçi kullanım için perakende bir CBDC bağlamında kaldığı sürece küresel olarak dönüştürücü olmayacaktır. Bu durum, Çin’in e-CNY’yi offshore ödemeleri ve uluslararası ticaret işlemlerinin, yani uluslararası toptan satış işlemlerinin mutabakatları için serbest bırakması durumunda değişecektir. e-CNY’nin uluslararası ticarette kullanılmasının önünde, çoğunlukla Çin’e ve onun merkez bankasına duyulan güvene dayanan birçok engel söz konusudur. Bununla birlikte Çin, e-CNY’yi özendirmek için birçok güçlü kaldıraçtan da yararlanmaktadır. Bunlar; kullanımını ücretsiz ve diğer alternatiflerden daha uygun hale getirmekten, Çin’in ihracat veya ithalatı için ödeme mekanizması olarak kullanılmasını zorunlu kılmaya kadar uzanmaktadır. Zamanı dolduğunda Çin, e-CNY’yi para kazanmak için değil, offshore toptan kullanım için ama uluslararası finans sistemini de kendi lehine yeniden düzenlemek amacıyla serbest bırakacaktır. Tacirler uluslararası ticarette e-CNY’ye güvenmeye ve onu kullanmaya başlarsa veya bunu yapmak zorunda oldukları için kullanırlarsa, e-CNY bu işlemler ile ilgili gerçek zamanlı olarak Çin’e gerçek bir değerli veri akışı sağlayacaktır. Bu tür verilere erişme ihtiyacı, diğer ulusların kendi rakip CBDC’lerini başlatmasının da ana nedenlerinden biri olacaktır.
Merkez bankası parasını dijital biçimde yurttaşların ve işletmelerin ellerine teslim etmek, dönüştürücü bir değişimdir ve hiçbir merkez bankasının kolayca üstlenemeyeceği bir değişikliktir. Yine de dünyanın dört bir yanındaki merkez bankaları artık CBDC’leri araştırmak ve geliştirmekle yoğun bir şekilde ilgileniyorlar, çünkü paranın ve ödemelerin doğası kökten değişmek üzere ve buna hazır olmaları gerekiyor ki; hepimiz bunu yapıyoruz.
* Bu derlemede yer alan görüşler Makale Yazarlarına ait olup derleyenin çalıştığı kurumu bağlamaz, derleyenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Derlemedeki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler derleyene aittir.
[1] Derleme konusu makalenin (toplam ‘30’ sayfadır) künyesi şu şekildedir: Heng Wang (University of New South Wales-Faculty of Law & Justice) and Ross P. Buckley (University of New South Wales-Faculty of Law & Justice), The Coming Central Bank Digital Currency Revolution and the E-CNY: Considerations and Ramifications, Forthcoming Singapore Journal of Legal Studies, UNSW Law Research Paper No. 22-35, SSRN, 7 November 2022, < https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4267581 > erişim tarihi 18 Kasım 2022; Heng Wang and Ross P. Buckley, China’s Central Bank Digital Currency Will Transform the International Monetary and Financial Systems, Oxford Business Law Blog, 18 November 2022, < https://blogs.law.ox.ac.uk/blog-post/2022/11/chinas-central-bank-digital-currency-will-transform-international-monetary-and > erişim tarihi 18 Kasım 2022 (Oxford Ticaret Hukuku Blogu, geniş tanımlı olarak ticaret hukukunun tüm yönlerinde fikir alışverişi ve yeni gelişmelerin raporlanması için bir forumdur. OBLB, Mart 2016’daki lansmanından bu yana 150’den fazla ülkeden okuyucunun ilgisini çekti.)
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.