4857 Sayılı İş Kanunu’nda Yer Alan Fazla Saatlerde Çalışma Ücretlerinin Hesaplanması

  1-Fazla Çalışma

  Fazla çalışma, Kanun’un tayin ettiği normal çalışma süresi sınırlarını aşan çalışmadır. Çalışma süresinin tanımı “İş Kanunu’na İlişkin  Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde yapılmıştır. Yönetmeliğin 2’nci maddesinde çalışma süresi: “İşçinin  çalıştığı işte geçirdiği süre” olarak tanımlanmıştır. Çalışılan işte geçirilen süre, fiili çalışma şeklinde olmayabilir. Önemli olan işçinin işverenin buyruklarına hazır halde beklemesidir. Hangi hallerin günlük iş süresinden sayılacağı İş Kanunu’nun 66’ncı maddesinde belirtilmiştir. Örneğin, “işçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler” de günlük iş süresinden sayılmıştır (m.66/1-c). Bu bakımdan, fazla saatlerde çalışma süresi tespit edilirken, normal çalışma süresinin hesabında m.66/1’de sayılan süreler de dikkate alınacaktır. Biraz önceki örnekte olduğu gibi, çocuk emziren kadın işçinin çocuklarına süt vermeleri için geçirecekleri süreler de çalışma süresinden sayılacak (m.66/1-e) ve haftalık 45 saatin doldurulmasında dikkate alınacaktır. Ancak, 68’nci maddede belirtilen ara dinlenmeleri, çalışma süresinden sayılmayacaktır. Her bir saat fazla çalışma için, normal saat ücretinin %50 fazlası ödenir (m.41/2).

  2-Fazla Sürelerle Çalışma

  Fazla sürelerle çalışma İK. m.41/3’de düzenlenmiştir. Buna göre, haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalara, fazla sürelerle çalışma denilir. Bu tür çalışmada, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı %25 yükseltilerek ödenir. Örneğin, sözleşme ile haftalık çalışma süresinin 40 saat kabul edildiği durumda, haftada 43 saat çalışma yapıldığında 40 saati aşan 3 saatlik çalışma fazla sürelerle çalışa sayılacak ve her bir saat ücreti %25 zamlı ödenecektir. Eğer çalışma 45 saati aşarsa, 40 saate kadar olan süre %25 zamlı ve 45 saati aşan süre ise %50 zamlı hesaplanacaktır.

  Fazla sürelerle çalışmanın kabulü için işçi ve işveren arasında yazılı sözleşmenin varlığı gerekir. Böyle bir sözleşme yoksa, işyerinde fiilen haftada  45 saatin altında çalışma yapılsa da, bu çalışma fazla sürelerle çalışma kabul edilemez.[1]

  3-Çalışma Sürelerinin Sınırlandırılması

  İş Kanunu’nda, çalışma sürelerinin sınırlandırılması günlük, haftalık ve yıllık olarak  düzenlenmiştir. M.63/1’de haftalık çalışma süresinin 45 saat olduğu ve bu sürenin haftanın çalışılan günlerine eşit olarak bölünerek uygulanabileceği öngörülmüştür. Buna göre haftanın 6 günü çalışılan işyerlerinde günlük çalışma süresi (45/6) 7.5 saat ve 5 gün çalışılan işyerlerinde (45/5) 9 saat olarak uygulanabilecektir. Ayrıca, M.63/2’ye göre, işçi ve işverenin anlaşması ile haftalık çalışma süresi, günlük 11 saati aşmamak üzere çalışılan günlere farklı şekilde de dağıtılabilir. Örneğin; 4 gün (11 saat x 4) 44 saat ve 5’nci gün 1 saat olmak üzere çalışma yapılabilir. Denkleştirme süresinde de, günlük 11 saati aşmamak ve ortalama çalışma süresi haftalık 45 saati aşmamak üzere düzenleme yapılabilir. Ancak, bu şekilde çalışma 2 aylık süre ile sınırlandırılmıştır. TİS ile bu süre 4 aya kadar çıkarılabilir. Yer altı maden işyerlerinde çalışan işçilerin günlük çalışma süresi 7.5 saat, haftalık çalışma süresi ise 37.5 saattir (m.63/1). Gece çalışmaları da 7.5 saati  geçemez (m.69). Ayrıca sağlık kuralları bakımından günde en fazla 7.5 saat ve bu sürenin altında çalışma yapılması gereken işlerin yönetmelikle düzenleneceği m.63/son’da öngörülmüş olup, bu yönetmeliğin 4’nci maddesinde günde en çok 7.5 saat çalışılabilecek işler ve 5’nci maddesinde ise günde 7.5 saatten daha az çalışılabilecek işler sayılmıştır. Örneğin, kurşun ve arsenik işlerinde, cam sanayi işlerinde ve cıva sanayi işlerinde günde en çok 7.5 saat çalışma yapılabilecektir. Cıva izabe fırınlarında ve karbon sülfürden etkilenme tehlikesi olan işlerde günde en fazla 6 saat ve kurşun izabe fırınlarının teksif odalarında biriken kuru tozları kaldırma işlerinde ise günde en çok 4 saat çalışma yapılabilecektir. Bu süreleri aşan çalışma karşılıkları, haftalık 45 saatlik çalışma süresini aşıp aşmadığına bakılmaksızın zamlı ödenecektir.

  İş Kanunu’nun 41’nci maddesinde, yıllık fazla çalışma süresinin bir yılda 270 saati aşamayacağı belirtilmiştir. Ancak, bu süreyi aşan fazla çalışmaların karşılığı da yine zamlı olarak ödenecektir. Bu süre takvim yılı olmayıp çalışma yılıdır.

  4-Fazla Saatlerde Çalışma Ücretlerinin Hesaplanması

  a-Haftalık 45 Saati Aşan Çalışma Karşılıklarının Hesaplanması

  Eğer hizmet sözleşmesinde ya da Toplu İş Sözleşmesinde aksi bir durum kararlaştırılmamışsa, haftalık 45 saati aşan çalışmalar %50 zamlı olarak hesaplanacaktır. Örneğin, asgari ücretle çalışan bir işçinin 2023 yılı Kasım, Aralık aylarında 6 hafta haftada 8 saat, 2024 yılı Nisan, Mayıs, Haziran aylarında 12 hafta  haftada 10 saat ve 2025 yılı Ocak, Şubat, Mart aylarında 10 hafta haftada 14 saat fazla çalışma yaptığını varsayalım. Buna göre:

 

  Bu tabloda görülen çalışma saatlerinin 45 saate kadar olan fazla sürelerle çalışma olduğunu kabul ettiğimizde hesaplama:

  Hem fazla çalışma ve hem de fazla sürelerle çalışma bir arada yapıldığında, 45 saate kadar olan süre %25 zamlı ve 45 saatten sonrası ise %50 zamlı hesaplanacaktır.

b-Yer altı Maden İşyerlerinde Çalışanların Fazla Çalışma Ücretlerinin Hesaplanması

İş Kanunu’nun 41’nci maddesine 6552 s.lı K.nun[2] 4’ncü maddesi ile iki ek fıkra eklenmiştir. Bu fıkralara göre, zorunlu haller (m.42) ve olağanüstü haller (m.43) dışında yer altı maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Ayrıca, 42 ve 43’ncü maddeler kapsamında fazla çalıştırılan işçilere fazla çalışma ücretleri %100 zamlı olarak ödenir. Her ne kadar maddede, %100 zamlı ödeme sadece 42 ve 43’ncü maddeler kapsamında çalışanlara ödeneceği öngörülmüşse de, olağan hallerde fazla çalışma yaptırılması durumunda da aynı zamlı ücretin ödenmesi gerekir. Zira, aynı işçi, aynı işerinde, aynı sağlık ve güvenlik tehlikeleriyle  karşı karşıya gelerek çalışmaktadır.

Bunların dışında, 3213 sayılı Maden K’nun ek 9’ncu maddesinde, Bu K’nun 2’nci maddesinde yer alan 4’ncü grup madenlerden, linyit ve taş kömürü çıkarılan işyerlerinde çalışan işçilerin ücretleri, asgari ücretin iki katından az olamayacağı öngörülmüştür.

6645 sayılı Kanun’un[3] 36’ncı maddesi ile, İş Kanunu’nun 63’ncü maddesine bir cümle eklenerek, yer altı maden işyerlerinde çalışan işçilerin çalışma süreleri, diğer işlerde çalışanlardan farklı olarak düzenlenmiştir. Buna göre, bu tür işlerde çalışanların günlük çalışma süresi; günde en çok yedi buçuk ve haftada en çok otuz yedi buçuk saattir. Bu durumda, eğer işçi günde 7.5 saat çalıştırılacaksa haftanın 5 günü (5 x 7.5 = 37.5) çalışma yaptırılacak, eğer haftanın 6 günü çalışma yapılacaksa günlük çalışma süresi (37.5/6=)  6.25 saat olacaktır. Günlük çalışma 7.5 saati aştığı takdirde haftalık çalışmanın 37.5 saatlik çalışmanın aşılıp aşılmadığına bakılmaksızın, aşan saat fazla çalışma sayılacak ve ücreti zamlı ödenecektir. Örneğin, işçi sadece haftanın 2 günü günde 10’ar saat çalıştırılır ve diğer günler çalıştırılmasa da, 7.5 saati aşan 2 günlük toplam 5 saatlik süre fazla çalışma kabul edilecektir. Haftalık çalışma süresi, günlük 7.5 saati aşmamak kaydıyla başka şekilde de düzenlenebilir.

Bu açıklamalara göre yer altı maden işyerlerinde asgari ücretle çalışan işçinin fazla çalışma ücreti hesabı şöyle yapılacaktır:

Bu işçinin linyit ve taşkömürü çıkarılan işyerinde çalıştığını varsaydığımızda fazla çalışma ücreti hesabı:

Yer altı maden işçilerinde işçinin fazla sürelerle çalıştırılması yasaklanmadığından ve ayrı bir zamlı ücret öngörülmediğinden fazla süreli çalışma %25 zamlı hesaplanacaktır. Bu durumda, eğer sözleşme ile haftalık çalışma süresi 37.5 saatin altında örneğin 35 saat olarak kararlaştırılmış ve işçi 37.5 saat çalıştırılmışsa, 37.5-35 = 2.5 saatlik süre fazla süreli çalışma sayılacak ve saat ücreti %25 zamlı ödenecektir. Normal fazla çalışmada olduğu gibi, her iki çalışma yani fazla çalışma ve fazla süreli çalışma bir arada olduğunda, 37.5 saate kadar yapılan çalışma %25 zamlı ve 37.5 saati aşan çalışma ise %100 zamlı hesaplanacaktır.

c-Günlük Çalışma Sınırlarını Aşan Çalışma Karşılıklarının hesaplanması

Yukarıda belirtildiği gibi, insan sağlığını ve güvenliğini çok yakından ilgilendiren bazı işlerde günlük çalışma süresi 4 saat, 6 saat, 7.5 saat ve 11 saat olarak sınırlandırılmıştır. Bu sınırları aşarak yapılan çalışmalar, haftalık 45 saatlik süreyi aşıp aşmadığına bakılmaksızın fazla çalışma sayılarak, ücreti zamlı ödenecektir.[4] Örneğin,  kurşun izabe fırınlarının teksif odalarında biriken kuru tozları kaldırma işlerinde günlük çalışma en çok 4 saattir. İşçi haftanın 3 günü günde 6 saat çalıştırıldığında, diğer günler çalışmasa bile, her gün 2 saatten 3 günde 6 saat fazla çalışma yapmış olacaktır. Saat ücretinin 150.00 TL olduğunu varsayarsak, bu sürenin ücreti %50 zamlı olarak yani 6 saat x 150.00 x 1.5 =  1.350.00 TL olarak ödenecektir.

d-Fazla Çalışma Ücretinin Aylık Ücrete Dahil Olduğu Durumlarda Hesaplama

Bazı iş sözleşmelerinde, fazla çalışma karşılıklarının aylık ücretin içinde olduğu kabul edilmektedir. Böyle durumlarda Y 9HD, yıllık 270 saatlik sınırlamayı dikkate alarak fazla çalışma ücreti hesabının, 270/12=22.5 saat ve haftalık 270/52 hafta (veya 22.5/4) = 5.2 saat sürelerin ispatlanan fazla çalışma saatinden indirilerek yapılmasını öngörmektedir.[5] Ancak, Yargıtay (Kapatılan) 7 HD 2015 tarihli bir kararında:

Davacının 270 saatle sınırlı olarak fazla çalışmalarının karşılığının ücret içinde olduğu mahkemenin de kabulündedir. Çalışma süreleri ve fazla mesai ile ilgili sınırlamalar yasada belirli olup  270 saatlik sınır –yıl bazında- getirilmiştir. Günlük azami 11 saatlik sınır aşılmadığı ve diğer yasal esaslara uyulduğu müddetçe 270 saatin yılın herhangi bir evresinde tamamlanması mümkündür. Bir yılın 12 ay olduğundan hareketle ayda 270/12=22.5 saat yahut bir adım daha ileri gidip 22.5/4= 5.625 saat şeklinde bir sınırlamanın yasal dayanağı bulunmamaktadır. Yönetmelik 5. Madde de farklı bir nitelemeye elverişli değildir.

  Aylık ücrete fazla mesai ücretlerinin dahil olduğunun kararlaştırıldığı hallerde işçi yıl içinde ne zaman 270 saatlik fazla mesai süresini doldurursa, ardından yaptığı her fazla saatlerde çalışma için ücrete hak kazanacaktır. Bunun aksine yıl içinde henüz 30 saat dahi fazla çalışması bulunmayan işçi, bir aylık sürede örneğin 23 saat fazla çalışma yaptığı için fazla çalışma ücretine hak kazanamaz. 270 saat yıllık ölçüttür. Sözleşmelerle bunun yıl içinde dağılımı başka şekilde kararlaştırılabileceği gibi, işyerinin, işin gerekleri, somut olay özellikleri nedeniyle de fazla çalışma sürelerinin toplamı aydan aya farklılık arz edebilir.[6]

hükmünü vermiştir.

Bizce de adalete ve hakkaniyete en uygun ve en doğru hesaplama yöntemi budur. ÖZKARACA’nın da belirttiği gibi, aylık 22.5 saat ya da haftalık  5.2 saat düşülerek yapılan hesaplamada, yıllık sınır aşılmadığı halde, 3 ayda 90 saat fazla çalışma yapıldığında, işveren fazla çalışma ücreti ödemek zorunda kalacaktır.[7] Bu sınırlama yıllık bazda getirildiğine göre, yukarıdaki 7 HD kararında da belirtildiği gibi, 270 saat hangi tarihte dolmuşsa sonra yapılan fazla çalışmaların zamlı ücreti ödenecektir. Bu süre 5 ay sonra, 7 ay sonra veya 9 ay sonra da tamamlanmış olabilir. Örneğin, işçi bir yıl içinde 350 saat fazla çalışma yaptığında, bu süreden 270 saat düşüldüğünde kalan (350-270) 80 saatlik fazla çalışma süresi zamlı ödenecektir.

Bir yıllık süre takvim yılı olmayıp, çalışma yılıdır. İşçi 1 Ağustos 2024 tarihinde işe girmiş ve bu tarihte fazla çalışma yapmaya başlamışsa, 2025 yılı 1 Ağustos tarihine kadar geçen sürede 270 saati aşan fazla çalışması varsa, zamlı hesaplanıp ödenecektir.

Fazla çalışma karşılığının ücrete dahil olmasına ilişkin sözleşme hükmü, fazla sürelerle çalışmayı da kapsar.[8]

e-Yarım Saatten Ve Bir Saatten Az Olan Fazla Çalışma Sürelerinin Hesaplanması

İş Kanunu’na İlişkin Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 5/2’nci maddesinde:

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır.

denilmiştir.

Ancak çalışma yaşamında, kanunda sayılan bazı ayrık durumlar dışında, ücret ödemesi fiili çalışma karşılığı yapılır. Çalışma karşılığı olmadan yapılacak ücret ödemeleri İK’da belirtilmiştir. Örneğin, hafta tatili ve Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışma yapılmasa da o günlerin ücretleri tam olarak ödenir (m.46/2 ve m.47/1). İK’da Fazla çalışma ve fazla süreli yapılan çalışmalarda yarım saatten az sürelerin yarım saat ve yarım saatten fazla sürelerin  bir saat sayılacağına dair bir hüküm yoktur. Ayrıca Anayasa m.124/1’e göre yönetmelik, yasaların uygulanmasını sağlamak ve yasalara aykırı olmamak üzere çıkarılan belgedir. Bu bakımdan, yönetmeliğin 5/2’nci maddesi yasaya aykırı olduğundan uygulama olanağı yoktur. Örnek:

Haftalık fazla çalışma süresi 4 saat 20 dakika ise hesaplama şöyle yapılacaktır:

 4 saat 20 dakika (4.3333 saat) x 115.57 (as.sa.üc) x 1.5 = 751.20 TL.

Yönetmeliğe göre 4 saat 20 dakika 4.5 saat sayılacağından:

4.5 saat x 115.57 x 1.5 = 780.10 TL dir.

Görüldüğü gibi, alacaklı taraf (780.10-751.20) 28.9 TL haksız kazanç sağlamakta ve borçlu taraf ise aynı miktar hak kaybına uğramaktadır.

 Ancak yönetmeliğin bu hükmü kabul edildiğinde, artırım, haftalık çalışma süresine uygulanacaktır.[9]

f-Parça başına, Yapılan İş Tutarına, Yüzde Usulüne, Sabit Ücret + Prim Usulüne  Ve Bahşişle Çalışmaya Göre Ücret Ödenmesi Ve Hasılata Dayalı Çalışmalarda Fazla Çalışma Ücreti Hesabı

Bu tür çalışmalarda ücret ödemesi, işçi tarafından üretilen parça sayısı ya da iş tutarı dikkate alınarak yapılmaktadır. Fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma yapıldığında da, fazla çalışılan saat içinde üretilen parça sayısı karşılığı normal ücretin ödendiği kabul edildiğinden, ödenen tutarın %50’si fazla çalışma ve %25’i de fazla süreli çalışma ücreti olarak ödenecektir. Eğer, bu sürelerde üretilen parça sayısının karşılığı da ödenmemişse, parça sayısı ya da iş tutarı karşılığının 1.5 katı ödenecektir. Bu hesaplama günlük normal çalışmaların aşılması durumunda yapılabilir. Örneğin, günlük çalışmanın 7.5 saatle sınırlandığı işlerde 9.5 saat çalışma yapılmış ve bu süre içinde ilk 1 saatte üretilen parçaların tutarı 150.00 TL ve 2’nci saatte 200.00 TL olarak ödenmiş ise, ilk saat için 150.00 x 0.50= 75.00 TL ve ikinci saat için 200.00 x 0.50 = 100.00 TL olmak üzere toplam  175.00 TL fazla çalışma ücreti ödenecektir. Bu çalışmalar  fazla süreli çalışma ise, bu miktarların %25’i ödenecektir.

Fakat, İK’da genel olarak fazla çalışma hesabında haftalık çalışma süresi esas alındığından hesaplamada zorluk çıkabilir. Bu durumda, parça başına veya yapılan iş tutarına ait ödeme döneminde üretilen parça veya iş tutarları, o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur.[10] Bu yolla bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin, yüzde elli fazlası fazla çalışma ücreti, yüzde yirmi beş fazlası fazla sürelerle çalışma ücretidir. Örneğin, parça başı çalışmada işçi 55 saat çalışmışsa, bu sürenin 10 saati fazla çalışmadır. 55 saatlik süre içinde üretilen parça ya da iş tutarı toplam bedelinin 7.500.00 TL olduğunu varsayalım. Bu durumda saat ücreti: 7.500.00/55 saat = 136.36 TL’dir. Buna göre 10 saatlik fazla çalışma ücreti: 10 saat x 136.36 x 0.5 = 681.80 TL’dir.

Bu tür çalışmalarda genel olarak normal çalışma ücreti ödendiğinden, bu ücretin 0.5’i fazla çalışma ücreti olarak hesaplanmaktadır. Eğer normal çalışma ücreti de ödenmemişse, normal ücretin 1.5 katı hesaplanacaktır.

Yüzde usulü çalışma ve özellikle taksi şoförlerinin çalışmalarında uygulanan hasılata dayalı çalışmalarda da, normal ücretin ödendiği kabul edilerek sadece %50 zamlı kısmı hesaplanacaktır.[11]

Sabit ücret + Prim usulü ile çalışmada da, fazla çalışma ücretinin sabit ücret kısmının ödenmediği ve prime karşılık zamsız kısmının ödendiği kabul edildiğinde, sabit ücret kısmının 1.5 ile ve prim karşılığının ise 0.5 ile çarpılarak hesaplama yapılması gerekir.[12]

Bahşişle çalışmalarda da durum aynıdır. Fazla saatlerde asıl ücret ödenmiş olacağından, sadece ücretin %50 zamlı kısmı hesaplanır.[13]

  g-Tır Şoförlerinin Ve Ağır Araç Şoförlerinin Fazla Çalışma Ücretinin Hesabı

  Gerek yurt içi ve gerekse yurt dışına sefer yapan tır şoförlerinin ücretleri, gidilen yerin uzaklığına göre, asgari ücret + sefer başına veya sadece sefer başına prim olarak ödenmektedir. Ancak böylesine ağır bir işte çalışanın ücretini asgari ücret olarak kabul etmek, hayatın olağan akışına aykırı olduğundan, ücret dışı ödenen miktarın ya da primin ücretin eki değil ücret niteliğinde kabul edilmesi ve her iki ödemenin birleştirilerek asıl ücret kabul edilmesi gerekir Yargıtay uygulaması da bu doğrultudadır.[14] Dolayısı ile fazla çalışma ücretinin hesabında her iki ödeme toplamının saat başına düşen miktarı bulunup hesaplama yapılacaktır. Örneğin, bir ayda yapılan sefer sayısı karşılığı ödenen primler ücrete eklenecek, bu miktar 30’a ve giderek 7.5’a bölünerek saat ücreti bulunacaktır. Bugün için aylık asgari ücret 26.005.20 TL’dir. Bunun dışında ayda 4 sefer karşılığı değişik miktarlarda toplam 20.000.00 TL prim ödenmişse, hesaba esas toplam ücret 40.005.20 TL’dir. Buna göre saat ücreti: 40.005.20/30/7.5 = 177.80 TL dir. Bu süre içinde haftalık 45 saati aşan çalışma süresi 40 saat ise fazla çalışma ücreti: 40 saat x 177.80 x 1.5 = 10.668.00 TL’dir.

  Dikkat edilirse, prim adı altında ödenen miktar asıl ücret sayıldığından, hesaplama saat ücretinin 1.5 katına göre yapılmıştır. Eğer, normal pirim ödemesi olsaydı 0.5 kat esas alınacaktı.

  Bazı ağır araç sürücüleri sadece sefer başı ücretle çalıştırılmaktadırlar. Böyle çalışmalarda, fazla çalışma yapılan saatin normal ücreti yani zamsız kısmı ödenmiş sayıldığından, fazla çalışma saat ücreti 0.5 kat esas alınarak hesaplanacaktır.[15]

5-Fazla Çalışma Hesabına Esas Alınacak Ücret

Fazla çalışma ücretinin hesaplanmasına esas alınacak ücret, çalışmanın yapıldığı andaki brüt saat ücreti, ya da günlük brüt ücrettir.[16] Günlük ücret ile çalışma yapılmasında günlük ücret 7.5’a bölünerek saat ücreti bulunup fazla çalışma ücreti hesaplanır. Örnek: Asgari ücretle çalışan işçinin 2025 yılında 20 saat fazla çalışma karşılığı: 866.84 (Günlük as.üc)/7.5= 115.58 (sa.üc) x 20 saat x 1.5 = 3.467.40 TL dir. Aylık maktu ücret ile çalışma yapılmasında, örneğin aylık brüt ücret 30.000.00 TL ise, saat ücreti: 30.000.00/30 gün/7.5 saat = 133.33 TL dir.

  6-Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışmaların Serbest Zaman Olarak Kullanılması

  Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalarının karşılığını zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığı 1 saat 30 dakikayı (1.5 saat) ve fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığı 1 saat 15 dakikayı (1.25 saat) serbest zaman olarak kullanabilir (m.41/4). İşçi bu süreyi 6 ay içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanabilir. Örneğin, 30 saat fazla çalışma yapan işçi 30 x 1.5 = 45 saat, fazla süreli çalışmada ise 30 x 1.25 = 37.5 saat serbest zaman kullanabilecektir. Ancak, eğer işçi bu süreyi 6 ay içinde kullanmamış ise fazla çalışma ücretini isteyebilir. Bize göre, işyerinin ve yapılan işin gereği 6 ay içinde kullanılmayan bu süre, işçi ve işverenin anlaşması ile daha sonra da kullanılabilir.

  Yer altı maden işyerlerinde çalışanların fazla çalışma ücretleri %100 zamlı ödeneceğinden, kullanacakları her saat karşılığı serbest zaman, 1 saat 30 dakika yerine 2 saat olacaktır. Örneğin, 30 saat fazla çalışma karşılığı 30 x 2 = 60 saat serbest zaman kullanabilecektir. Fakat yer altı maden işyerlerinde çalışanların  fazla süreli çalışmaları için ayrı bir hüküm olmadığından, bu süre için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanılabilecektir.[17]

  7-Fazla Saatlerde Çalışma Hükümlerine Aykırılığın Yaptırımı

  Fazla çalışma ile ilgili hükümlere aykırı davranışların, fazla çalışma yapan işçi yararına olacak şekilde, caydırıcı ve  önemli bir yaptırımı yoktur. İK m.102/c’de, fazla çalışmalara ilişkin ücreti ödemeyen, işçinin hak ettiği serbest zamanı 6 ay için kullandırmayan, fazla saatlerde yapılacak çalışmalar için işçinin onayını almayan, m.104’de, çalışma sürelerine uymayarak işçilere çalışma yaptıran  işveren ve işveren vekillerine idari para cezası uygulanacağı, öngörülmüştür. Sağlık ve güvenlik koşullarına aykırı olarak çalıştırılan işçi olduğu halde, bunun para olarak karşılığını, idari para cezası adı altında devlet almaktadır. Oysa, böyle durumlarda, işçiye ödenecek ücretin biraz daha yüksek kabul edilmesi gerekir. Örneğin, fazla çalışma ile ilgili hükümlere aykırı çalışma yaptırıldığında, fazla çalışma ücretinin %50 yerine %75 ya da %100 gibi daha yüksek oranda ödenmesinin sağlanması durumunda bu haksız uygulama ortadan kalkmış olacaktır.

[1] -Y 9HD,12.05.2016 t, E:2015/2011-K:2016/12040, LEGAL İSGHD, Sayı 53, s.329.

[2] -Resmi Gazete Tarihi: 11.09.2014, Sayısı: 29116.

[3] -Resmi Gazete Tarihi: 23.04.2015, Sayısı: 29335.

[4] -Y 9HD, 13.01.2020 t, E:2107/13141-K:2020/68, legalbank.net, Erişim T:21.04.2020.

[5] -Y 9HD, 01.06.2020 t, E:2016/15866-K:2020/4465, LEGAL İSGHD, Sayı 67, s.1201.

[6] -Y 7HD, 07.09.2015 t, E:2014/18289-K:2015/14018, LEGAL İSGHD, Sayı 50, s.1068.

[7] -Ercüment Özkaraca, Temel Ücrete Dahil Edilen 270 saatlik Fazla Çalışmanın Hesabı, Tekstil İşveren Dergisi Hukuk Eki, Sayı 169.

[8] -Y 9HD, 22.04.2019 t, 2016/22272-K:2019/9250, LEGAL İSGHD, Sayı 63, s. 1092.

[9] -Ercüment Özkaraca, Bir Saatten Az Olan Fazla Çalışma Sürelerini Hesabı, Tekstil İşveren Dergisi Hukuk Eki, Sayı 170.

[10] -İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.4/3.

[11] -Y HGK, 02.03.2021 t, E:2018/9-389-K:2021/191, LEGAL İSGHD, Sayı 70, s.739.

[12] -Y 22HD, 25.09.2019 t, E:2017/24083-K:2019/17185, LEGAL İSGHD, Sayı 65, s.395.

[13] -Y 9HD, 01.10.2018 t, E:2017/23338-K:2018/17041, LEGAL İSGHD, Sayı 60, s.1532.

[14] -Y 9HD, 28.06.2016 t, E:2015/4184-K:2016/15417, karararama.yagıtay.gov.tr, ET:02.05.2025. (Kapatılan) Y 7 HD, 27.01.2014 t, E:2013/18261-K:2014/1037, LEGAL İSGHD, Sayı 41, s.111.

[15] -Y 9HD, 20.02.2018 t, E:2015/13807-K:2018/3582, LEGAL İSGHD, Sayı 58, s.592.

[16] -Y 9HD, 07.02.2018 t, E:2015/8537-K:2018/1793, LEGAL İSGHD, Sayı 58, s.619.

[17] – Ercan Akyiğit, İş Hukuku, 12. Basım, Seçkin yayınları, s.413.