Giriş
Japonya’da Alt Sözleşme Gelirlerinin Alt Yüklenicilere Ödenmesinde Gecikmeye Karşı Yasa (kısaca “Alt Sözleşme Yasası”[1]) ile Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerde Alt Sözleşme Yaptırılmasının Teşviki Yasası’nı[2] (toplu olarak, Alt Sözleşme Yasası’nda Değişiklik) kısmen değiştiren bir yasa tasarısı, 16 Mayıs 2025 tarihinde Japonya Temsilciler Meclisi’nin genel oturumunda kabul edilerek yürürlüğe girmiştir.
Alt Sözleşme Yasası, alt sözleşme işlemlerinde adaleti sağlamak ve alt yüklenicilerin çıkarlarını korumak için çıkarılmıştır. Alt Sözleşme Yasası’ndaki bu değişiklik, hem önemli operasyonel ayarlamalar gerektiren esaslı değişiklikleri (örneğin senetle ödemenin yasaklanması) hem de yasal terminolojide değişiklikler gibi resmi değişiklikleri içermektedir. Bu yazıda, Alt Sözleşme Yasası’ndaki değişikliklere ve bunların etkilerine genel bir bakış sağlanacaktır.
- Değişikliklere Genel Bakış
Son yıllarda, emek, hammadde ve enerji maliyetlerinde keskin bir artış yaşanmıştır. İşletmelerin enflasyon oranını aşan ücret artışları yapabilmeleri için gerekli fonları güvence altına almaları gerekir. Bu, işletmelerin yükleniciler ve alt yükleniciler arasındaki dengeli bir ilişkiye dayalı olarak tüm tedarik zincirlerinde “yapısal fiyat geçişi” oluşturmasını hayati hale getirir. Bunu başarmak için, işletmelerin fiyat geçişini engelleyen ve alt yüklenicilere yük getiren uygulamaları ortadan kaldırması önemlidir. Alt yüklenicilerin çıkarlarını daha adil bir şekilde yapılandırmak ve korumak için yasal önlemler düşünülmüştür. Alt Yükleniciler Yasası’ndaki değişiklikler, birden fazla işlem tarafı arasındaki işbirliğini içeren girişimleri destekleyerek uygun fiyat geçişini ve adil işlemleri sağlamayı amaçlamaktadır.
- Değişikliklerin Temel Esasları
Alt İşverenlik Yasası’ndaki değişiklikler aşağıdaki önemli değişiklikleri içermektedir:
2.1. Ana yüklenicilerin yükümlülükleri
Alt Sözleşme Yasası kapsamında ana yüklenicilerin uyması gereken belirli görevler şunlardır:
- Açık yazılı anlaşma: Ana yükleniciler, kapsam, fiyatlandırma ve zaman çizelgeleri dâhil alt sözleşmenin şartlarını açıkça tanımlayan yazılı sözleşmeler sağlamak zorundadır.
- Adil fiyatlandırma ve ödeme: Yasa, örneğin, makul olmayan düşük fiyatlar belirlemek veya ödemeleri geciktirmek gibi ana yüklenicilerin haksız uygulamalarda bulunmaktan kaçınmasını emreder. Alt yüklenicilerin finansal sıkıntı yaşamasını önlemek için hızlı ödeme gerekir.
2.2. Alt Sözleşme Yasası kapsamındaki düzenlemelerin gözden geçirilmesi
- Ödeme tutarlarının uygun müzakereler yapılmadan tek taraflı olarak belirlenmesinin yasaklanması: İlgili işlemlerin taraflarının, ödemeyle ilgili müzakerelere girmeyi reddederek veya müzakereler esnasında gerekli açıklamaları veya bilgileri vermeyerek ödeme tutarlarını tek taraflı olarak belirlemeleri yasaktır. Bu, artan maliyetler arasında uygun fiyat geçişinin sağlandığı bir işlem ortamı yaratmayı amaçlamaktadır.
- Senet vb. ile ödeme yasağı: İlgili işlemlerin taraflarının senetle ödeme yapması yasaktır. Ayrıca, vadesi geldiğinde ödemeye eşdeğer tam tutarı elde etmek zor olacaksa, elektronik olarak kaydedilen parasal talepler ve faktoring de yasaktır. Bu, küçük ve orta büyüklükteki alt yüklenicilerin nakit akışını, zamanında ödeme yapılmasını sağlayarak korumayı amaçlamaktadır.
- Bazı eylemlerin yasaklanması: Ana yüklenicilerin, alt yüklenicileri kendilerinden mal veya hizmet satın almaya zorlamaları yasaktır. Alt sözleşme imzalandıktan sonra ana yükleniciler kararlaştırılan fiyatı düşüremezler. Yasa, haksız yere ödeme gecikmelerini yasaklayarak alt yüklenicilere zamanında tazminat ödenmesini sağlar.
- Taşıma komisyonunun ilgili işlemlere eklenmesi: Yapılan değişiklikler, Alt Sözleşme Yasası kapsamında göndericinin, malların taşınması işini bir ulaştırma işletmecisine yaptırdığı işlemleri düzenleyerek, göndericilerle lojistik işletmecileri arasındaki sorunları çözmektedir.
- Çalışan standardının eklenmesi: Değişiklikler, Alt Sözleşme Yasası’nın uygulanabilirliğini belirleyen standartlara bir işletmenin çalışan sayısını ekleyerek, korumasının kapsamını genişletmektedir. Bu, ölçek olarak önemli olan ancak daha önce düşük başlangıç sermayesi veya sermaye azaltımı nedeniyle Alt Sözleşme Yasası’na tabi olmayan işletmelerin düzenlenmesine izin vermeyi amaçlamaktadır.
- Kapsamlı uygulamanın güçlendirilmesi: Değişiklikler, ilgili idari kurumların kendi aralarında bilgi paylaşmalarını ve sözleşme yapan işletmelere tavsiye ve rehberlik sağlamalarını sağlayan hükümler getirmektedir. Özellikle, çeşitli işletmeleri denetleyen bakanlıkların yetkili bakanlarına, sözleşme yapan işletmelere tavsiye ve rehberlik sağlama konusunda yeni yetki verilmiştir. Bu, küçük ve orta büyüklükteki yüklenicilerin, çeşitli işletmeleri denetleyen bakanlıkların yetkili bakanlarını, mevcut şikâyet alıcılarına [yani, Japonya Adil Ticaret Komisyonu ve Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Ajansı (Japan Fair Trade Commission and Small and Medium Enterprise Agency)] ek olarak “misilleme önlemlerine karşı yasak” [prohibition against retaliatory measures] ile ilgili şikâyetleri almaya hak kazandırarak şikâyette bulunmalarını kolaylaştırarak yaptırımı güçlendirmeyi amaçlamaktadır.
2.3. “Alt sözleşme” gibi terimlerin gözden geçirilmesi
“Alt yüklenici” terimi “küçük ve orta büyüklükteki yüklenici” olarak, “büyük tedarik işletmesi” terimi ise “sözleşmeli işletme” olarak değiştirilecektir. Ayrıca, “Alt Yüklenici Gelirlerinin Ödenmesinde Gecikmenin Önlenmesine vb. Dair Yasa”nın başlığı “Üretimdeki Küçük ve Orta Büyüklükteki Yüklenicilere Ödemelerde Gecikmenin Önlenmesine vb. Dair Yasa” olarak değiştirilecektir.
2.4. Diğer değişiklikler
- Yalnızca ürün oluşturmak için kullanılan ahşap kalıplar ve aparatlar, metal kalıplarla aynı şekilde imalat sevkiyatı için uygun olacaktır. Bu tür ahşap kalıpların ve aparatların imalatı sevkiyata verildiğinde, ilgili işlemler Alt Sözleşme Yasası’na tabi olacaktır.
- Alt Sözleşme Yasası, ana yüklenicileri belirli belgeleri teslim etmeye mecbur eder. Elektronik yöntemler, yalnızca bir alt yükleniciden önceden izin alındığında fiziksel teslimat yerine kullanılabilir. Değişiklikler, küçük veya orta büyüklükteki bir yüklenicinin onay verip vermemesine bakılmaksızın gerekli bilgilerin elektronik olarak teslim edilmesine izin verir.
- Gecikmiş faiz kapsamına indirim eklenmiştir. Bir sözleşme işletmesi, küçük veya orta büyüklükteki yükleniciye atfedilemeyen herhangi bir nedenle ödeme tutarını azaltırsa, sözleşme işletmesi, başlangıç tarihinden itibaren 60 günden fiili ödeme tarihine kadar geçen süre için indirim tutarı üzerinden gün cinsinden (adat) gecikme faizi ödemelidir.
- İhlallerin ortadan kalkması halinde önerilere ilişkin hükümler oluşturulmuştur. Tavsiyelerin yapıldığı tarihte bir yüklenici işletme düzeltici eylemde bulunmuş olsa bile, tekrarlanmayı önleyecek tedbirler önerilebilir.
Sonuç
Japonya’nın Alt Sözleşme Yasası’ndaki değişiklikler (01 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe girmesi planlanıyor), ülkenin daha adil ve daha eşitlikçi bir iş ortamı yaratma taahhüdünü vurgulamaktadır. Bu güncellemeler, haksız fiyatlandırmayı ele alarak, ödeme koşullarını iyileştirerek ve güç suiistimallerini önleyerek büyük ve küçük işletmeler arasındaki ilişkileri güçlendirmektedir. Sonuç olarak, alt yükleniciler için daha istikrarlı ve destekleyici bir ekonomik manzaraya katkıda bulunmaktadırlar. Japonya’nın proaktif yaklaşımı, daha küçük işletmelerin çıkarlarını korurken, yasal çerçevesini modern iş uygulamalarının gelişen ihtiyaçlarına uyarlama yönündeki devam eden çabalarını yansıtmaktadır.
* Bu derlemede yer alan görüşler yararlanılan kaynakların yazarlarına [Copyright ©] ait olup derleyenin çalıştığı kurumu bağlamaz, derleyenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Derlemedeki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler derleyene aittir. Çalışma için yararlanılan kaynaklar şunlardır:
- Japan: Amendments to the Subcontract Act, Baker & McKenzie, 28 May 2025, <https://insightplus.bakermckenzie.com/bm/dispute-resolution/japan-amendments-to-the-subcontract-act_1/> erişim tarihi 29 Mayıs 2025.
- Recent Developments in Japan’s Subcontract Act, 360 Business Law, 27 May 2025, <https://www.360businesslaw.com/blog/recent-developments-in-japans-subcontract-act/> erişim tarihi 29 Mayıs 2025.
- The Subcontract Act, Japan Fair Trade Commission, <https://www.jftc.go.jp/en/legislation_gls/subcontract.html> erişim tarihi 29 Mayıs 2025.
- The Subcontract Act and the New Freelance Act, Ushijima & Partners Attorneys-at-Law, 2025.04.18, <https://www.ushijima-law.gr.jp/en/topics/20250418subcontract/> erişim tarihi 29 Mayıs 2025.
[1] <https://www.jftc.go.jp/en/legislation_gls/subcontract_files/subcontract.pdf>.
[2] Yasaların İngilizce adları: “Act Against Delay in Payment of Subcontract Proceeds, etc. to Subcontractors” and “Act on the Promotion of Subcontracting Small and Medium-sized Enterprises”.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.