Hukuk bilimi; uzun süredir, yapay zekâ bilim alanı gelişmelerinden nasıl faydalanılacağına ilişkin düşünce üretme çabası içindedir. Hukuk literatürüne genel olarak baktığınızda[1] yapay zekâ ve hukuk alanında eser sayısının önemli bir sayıya ulaştığı gözlemlenmektedir. Ayrıca yapay zekâya ilişkin olarak, Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi[2] ve Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2024-2025 Eylem Planı[3] yürürlüktedir.
Dijital evren ve yapay zekâ çağımızın/günümüzün/yaşantımızın gerçeği, gelişimi ve bilimidir. Hukuk, hayatın temel ilgi alanı olduğundan, dijital evren ve yapay zekâ ile teması, çalışması, işbirliği ve üretimi gün geçtikçe artmaktadır. Hukuk bilimi, adaletin güvencesidir ve adaletin temelinde her zaman yenilik ve bilim vardır. Bu bağlamda, bilimsel gelişmeleri ve yenilikleri dikkate alarak ilerlemek mümkündür.
Yüksek dava sayısı, adalet sisteminin ve mahkemelerin en önemli sorun alanlarından biridir. Sorunun çözümü sayısız kişisel, toplumsal ve kamusal fayda yaratacaktır. Bu son derece önemli sorun ancak bilimsel bir yöntemle ve yeni bir düşünceyle çözülebilir. Eğer sorunun çözümü için yeni bir yönteme/yaklaşıma/düşünceye ihtiyaç duyuluyorsa bunlar dijital evrende dava dosyasının berraklaştırılması ve yapay zekâ özetidir.
Hukukta yapay zekâ[4] kavram ve uygulamasının en öncelikli konusu dava yönetimi[5] açısından dava dosyasının berraklaştırılması[6] ile metin özetleme[7] işlevi/gerçekleştirmesidir. Dava dosyasını berraklaştırmak; dosyayı özetlenebilir sistematik bölümlere ayırmak anlamını taşır. Özet bölümleri dilekçeler, deliller, beyanlar, tutanaklar ve tebligatlar olmak üzere beş kategoriye ayrılır. Belirtilen yöntem/düşünce ile dava dosyasının okunması, anlaşılması, hatırlanması ve üzerinde düşünülmesi kolaylaşır.
Dava dosyasının berraklaştırılmasının ikinci aşaması ise; önce olaydan kanuna bakmak, daha sonra ise kanundan olaya bakmaktır. Bu şekilde dava dosyasına ilişkin argümantasyon ve hukuki gerekçe sorunu da ortadan kalkmaktadır. Yapay zekâ, dijital evrende (bilgisayarlar tarafından oluşturulmuş çevrim içi ortamlarda)[8] dava dosyasının berraklaştırılmasını (bölümlere ayrılmasını) ve özetlenmesini gerçekleştirir. Dava dosyası sadece veri seti olarak kullanılır. Özetler/bölümler tek bir ekran sayfasında görüntülenir. Berraklaştırılan dava dosyası yapay zekâ ile özetlendiğinde ortaya bilimsel, faydalı, kullanışlı, sorun çözücü muhteşem bir sonuç çıkar.
Hukukun üstünlüğü, adil yargılanma hakkı, insan haklarına bağlılık açısından adalet geciktirilemez ve yüksek standartlardan asla taviz verilemez. Hukuk bilimi, yapısına uygun yapay zekâ unsurlarıyla kendini yenilemelidir. Dijital evrende dava dosyasının berraklaştırılması ve yapay zekâ özeti şeklinde kavramsallaştırılan bu yeni düşünce biçimi/yöntem, adalet/yargı alanında gerçek bir reformdur. Adaleti, toplumu ve devleti güçlendirecek ve insanları her zaman hukukun/bilimin güveninde tutacaktır.
[1] Bilgi için bkz. YÖK Akademik- https://akademik.yok.gov.tr/AkademikArama/ ; YÖK Ulusal Tez Merkezi-https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp;GoogleAkademik- https://scholar.google.com/?hl=tr .
[2] Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi-https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf
[3]Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2024-2025 Eylem Planı- https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/UlusalYapayZekaStratejisi2024-2025EylemPlani.pdf
[4] Bilgi için bkz. Mücahit Küçük, Çolpan: Yapay Zekânın Hukuk Sisteminde Kullanılması. Bilişim Hukuku Dergisi 6, no. 1 (2024): 24-79. ; Okursoy, M. Emirkan: Yapay Zekâ Tekniklerinin Hukuk Alanında Uygulanması, YLT, Bursa, 2025, s.4 vd. ; Ergül, Ergin: Yapay Zekâ ve Hukuk,2. Baskı, Ankara, 2025, s.208 vd; Ergül, Ergin: Avrupa Yapay Zekâ Hukuku, Ankara, 2025, s.31 vd; Turan, T. , Kemaloğlu, N. , & Küçüksille, E. (2020). Hukuk’ta Yapay Zekâ: Çalışmalar ve Gelecek Öngörüleri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 11(2), 246-255; Yamak, Yasemin: Yapay Zekâ İle İlgili Güncel Düzenleme Çalışmaları: AB, ABD ve Türkiye Açısından İncelenmesi. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Dergisi, 3(1), 2025, 35-68. ; Ayaz, Sedat: “Yapay Zekânın Hukuk Alanındaki Uygulamaları ve Hukuk Alanında Kullanılmasının Olası Sonuçları”. Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 13/1 (Temmuz 2025), 80-108. ; Bora Çınar, Sevda: Yapay Zekâ ve Hukuk, Ankara, 2025, s. 212 vd. ; Dönmez, Zeynep: Yapay Zekânın Hukuki Gelişimi ve AB Yapay Zekâ Yasası. Adalet Dergisi(74), 2025, 947-975.
[5] Bilgi için bkz. Bora Çınar, Sevda: Dava Yönetimi ve Yapay Zekâ Etkileşimi Üzerine Düşünceler, Legal Hukuk Dergisi, Y. 2022, C.20, S.234, s. 2089-2130.
[6] “Dava Dosyasının Berraklaştırılması” yeni kavramsallaştırması, Türk Hukuk Literatüründe ilk kez bu makalede kullanılmaktadır.
[7] Turan, Tülay: Açıklanabilir Yapay Zekâ İle Hukuki Metin Analizi, DT, Isparta, 2023,s.19 vd. ; Gödur, Erol: Hukuk Metinleri için Anahtar Kelime Kullanımı ile Otomatik Özetleme, Rahva Journal of Technical and Social Studies, 2021, 1(1), 24-36. ; Alomar, Rafah: Abstractive Legal Text Summarization Using Attention Mechanisms, YLT, İstanbul, 2024,s. 5 vd. ; Tülek, Mesut: Türkçe için Metin Özetleme, YLT, İstanbul, 2007, s. 2 vd.
[8] Yıldız, S. K. Bozkurt, G: Sanal Gerçekliğin Yeni Anakarası: Metaverse. TRT Akademi, 2023, 8(17), 268-293.
Av. Arb. Cengiz AŞKAN(LL.M)
Antalya Barosu üyesidir. Lisans eğitimini Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesinde, yüksek lisans eğitimini Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim dalında tamamlamıştır.
“Adi Şirketin Yönetimi” adı taşıyan (master tezi) bir kitabı, 6 adet Uluslararası Kongrede, 16 adet de Ulusal Kongre ve Sempozyumlarda sunulmuş bildirisi ile 28 adet yayınlanmış hukuki makalesi/yazısı bulunmaktadır.
https://orcid.org/0000-0002-0738-9755