Kitle fonlaması (crowdfunding[1]), bireylere ve işletmelere dışarıdan fon toplamak için yeni bir pazar açarak girişimciliği geliştirme ve büyümeye katkıda bulunma potansiyeline sahip olup; çeşitli yargı bölgelerinde kitle fonlamasına[2] yönelik politika desteği bu varsayıma dayanmaktadır. Küçük işletmelerin ve hızlı büyüyen girişimcilerin ekonomiyi büyütmedeki hayati rolü, Mayıs 2016’da İşletme Girişimlerine Hızlı Başlangıç (Jumpstart Our Business Startups-JOBS[3]) Yasasının bir parçası olarak Kitle Fonlaması Yönetmeliği’nin (Regulation Crowdfunding) uygulanmasından Avrupa Birliği Yönetmeliği’ne kadar yasa koyucular tarafından genellikle ortaya konan bir şeydir. Avrupa Kitle Fonlaması Hizmet Sağlayıcıları (European Crowdfunding Service Providers-ECSP[4]) Yönetmeliği Kasım 2021’de uygulamaya girmiştir. Peki, bu, verilerde ne ölçüde gözlemleniyor? Kitle fonlamasının girişimciliği etkilediği ana kanal nedir? Yeni bir makalede, Amerika Birleşik Devletleri’nde ödüle dayalı kitle fonlamasının yükselişi incelenerek bu sorular ele alınmaktadır.
1. ‘Kickstarter’ tarafından yeni fikir ve projelerin finanse edilmesi
Ödül temelli kitle fonlaması (reward-based crowdfunding), 2009 yılında sanat ve yaratıcılığa odaklanan küresel bir platform (global platform focused on arts and creativity) olan ‘Kickstarter’in[5] kurulmasıyla Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) ortaya çıkmıştır. Kickstarter’in amacı şirketlere yatırım yapmak değil, yeni fikirlere ve projelere fon sağlamak için çevrimiçi topluluklardan yararlanmaktır. Bu fikir ve projeler sanattan teknolojiye kadar geniş bir kategoride olabilir. Kickstarter kampanyası yürüten kişilerin karşılığında onay, küçük bir teşekkür belgesi veya bir ürün gibi parasal olmayan bir ödül vermeleri (to give a non-monetary reward, such as an acknowledgment, a small token of appreciation, or a product in return) beklenir, ancak geri ödeme yapmaları beklenmez. Bu nedenle, ödüle dayalı kitle fonlaması, girişimcilerin potansiyel bir iş kurma öncesinde dikkat çekmeleri ve fikirlerini ve projelerini tanıtmaları için erişilebilir bir yol haline gelmektedir.
Kickstarter hızla Amerika Birleşik Devletleri’ndeki baskın platform haline gelmiş ve bugün itibarıyla 250 binden fazla fikir ve projeye toplamda yaklaşık 8 milyar ABD doları tutarında fon sağlamıştır. Kickstarter’de başarılı bir şekilde toplanan ortalama miktar yaklaşık 28 bin dolar iken, teknoloji kategorisindeki projelerin %20’sinden (yüzde 20) fazlası 100 bin doların üzerinde bağış toplamıştır. Bu tutarlar, melek yatırımcıların ve grupların genellikle yatırım yapabilecekleri miktarla uyumludur.
2. ‘Kickstarter’in faaliyeti girişimcilik ile bağlantılı mıdır?
Mezkûr makaledeki sonuçlar, girişimcilerin yalnızca işlerini kurmaları için değil, aynı zamanda gelişimlerinin ilk yıllarını beslemeleri için de ödül temelli kitle fonlamasının rolünü vurgulamaktadır.
Birincisi, bölgesel (ilçe) ve endüstri düzeyindeki Kickstarter faaliyeti, 2009 ila 2018 yılları arasında yeni iş yaratılmasıyla olumlu yönde ilişkilidir. Bir bölgedeki Kickstarter projelerinin sayısının ikiye katlanması, yeni kuruluşların sayısını ortalama %1 civarında artırmaktadır. Ortalama bir bölge için iki katına çıkma, yılda dokuz projenin kote edilmesinden, yılda on sekiz projenin kote edilmesine geçmek anlamına gelmektedir. Bu tahmin, ortalama bir bölgedeki Kickstarter projelerinin toplam sayısının iki katına çıkarılmasının, 2,4 kuruluşun girişini teşvik edeceğini, yani Kickstarter’de başlatılan her dört proje için yeni bir işletmenin yaratılacağı konusunda ipucu vermektedir. Bu sonuç öncelikle kitle fonlamasının yeni iş yaratma üzerindeki doğrudan etkisinden söz etse de, bu doğrudan etkiye katkıda bulunan dolaylı etkiler de göz ardı edilemez. Kitlesel olarak fonlanan girişimciler gerçekten de bilgi yayılımı yaratarak veya finansmana genel erişimi iyileştirerek başkalarını bir iş kurmaya teşvik edebilir.
İkincisi, Kickstarter etkinliği genç işletmelerin daha da gelişmesiyle olumlu yönde ilişkilidir. Anılan makalede, Kickstarter’in işletmelerin daha da büyümesine yardımcı olabileceği fikriyle tutarlı olarak, Kickstarter faaliyetinin kuruluş başına ortalama çalışan sayısı üzerinde olumlu bir etkisi olduğu gözlemlenmiştir. Bir bölgedeki Kickstarter projelerinin sayısının ikiye katlanması, kuruluş büyüklüğünde %0,3’lük bir artış anlamına gelmektedir. Bu etki, Kickstarter faaliyetine verilen tepkinin muhtemelen kitle fonlamasından elde edilen belirli faydaları, iş gelişimini dolaylı olarak teşvik eden daha genel ekonomik kalkınmayla (örneğin, ilave iş hizmetlerine yönelik daha yüksek talep) birleştirdiğini göstermektedir.
3. ‘Kickstarter’ girişimciliğin desteklenmesine (support entrepreneurship) nasıl yardımcı olmaktadır?
Çevrimdışı finansman kaynaklarında yaygın olan sosyo-demografik eşitsizliklerin azaltılmasının, Kickstarter’in girişimcilik üzerindeki etkisinin ardındaki önemli kanallardan biri olduğuna dair kanıtlar da bahsi geçen makalede sunulmaktadır.
Önceki araştırmalarda[6], erken aşamadaki yatırımın cinsiyet, ırk, etnik köken ve eğitim açısından sosyo-demografik önyargılara tabi olduğu gösterilmiştir. Kitle fonlaması bir istisna değildir. Ancak kitle fonlaması kavramının kendisi onu diğer fon kaynaklarına kıyasla daha az maliyetli, girişimciler için daha açık ve erişilebilir kılmaktadır. Dolayısıyla kitle fonlaması, girişimci havuzundaki çeşitliliği artırarak sosyo-demografik engelleri de hafifletme potansiyeline sahiptir.
Startup istihdamının (yani sıfır ile bir yaş arasındaki işletmeler) bileşimine ilişkin üç aylık verileri kullanan söz konusu makaledeki sonuçlar, Kickstarter’in öncelikli olarak yetersiz hizmet alan gruplara (kadınlar ve azınlıklar) ait startup çalışanlarının payını artırdığını göstermektedir. Bu bulgular, Kickstarter faaliyetinin, yeterince temsil edilmeyen bu gruplardan girişimcilerin işlerini kurmaları ve büyütmeleri için fon almalarını sağlayarak girişimciliğin ‘demokratikleşmesini’ desteklediğini göstermektedir.
4. Ne öğreniyoruz?
Ödüle dayalı kitle fonlaması modeli, yıllar geçtikçe girişimciler için temel bir finansman kaynağı haline gelmiştir. Ayrıca, özellikle yeterince temsil edilmeyen gruplardan gelen girişimcilerin, geniş bir sektör ve alan yelpazesinde işlerini kurmak ve geliştirmek için fon almaları önemlidir. Bu makaledeki bulgular, risk sermayesi ve melek finansmanı gibi kitle fonlamasının yalnızca teknoloji sektörlerindeki yüksek büyüme gösteren genç işletmeler için geçerli olan erken aşamadaki bir finansman kaynağı olduğu yönündeki geleneksel görüşe meydan okuduğundan, önemli politik çıkarımlara sahiptir. Söz konusu makalede, tüm Kickstarter kategorilerindeki (sanat dâhil) fikirlerin ve projelerin gerçek işlere dönüşebileceği gösterilmekte ve ayrıca tüm projelerin (başarılı ve başarısız) ABD eyaletlerindeki girişimcilik faaliyetlerini artırdığı vurgulanmaktadır. Dolayısıyla elde edilen bulgular, girişimci çabalar için ödüle dayalı kitle fonlamasının bilgi değerini desteklemektedir.
Dahası, önceki araştırmalarda[7] risk sermayesinin büyük ve başarılı (süperstar) işletmelerin ortaya çıkmasını sağlayarak girişin ‘seçkinleştirilmesini’ desteklediği gösterilmiştir. Bu makalede ise, kitle fonlamasının daha yeni (küçük) işletmelerin girmesine izin vererek girişin ‘demokratikleşmesini’ teşvik ettiğine dair yeni kanıtlar sunularak bu araştırma çizgisine katkıda bulunulmaktadır.
Son olarak ve daha da önemlisi, makaleden sağlanan bulgular, alternatif bir finansman kaynağı olarak kitle fonlamasının geliştirilmesini teşvik ederek girişimciliği özendirmeyi amaçlayan İşletme Girişimlerine Hızlı Başlangıç Yasası ile Avrupa Kitle Fonlaması Hizmet Sağlayıcıları Yönetmeliği gibi çeşitli politika girişimlerine destek vermektedir.
[1] Kitle fonlaması (tanımı, inikadı, türleri, muhtelif ülkelerde ve Türkiye’deki uygulama) konusunda ayrıntılı bilgi için lütfen bkz. Yavuz Akbulak, “Küçük Ölçekli Finansman Yöntemi: Kitle Fonlaması”, Dünya Gazetesi, 22.09.2012; Yavuz Akbulak, “Kitle Fonlaması”, Legal Hukuk Dergisi, Eylül 2016, Cilt:14, Sayı:165; Yavuz Akbulak, “Paya Dayalı Kitle Fonlamasının Temelleri”, Leges Hukuk Dergisi, Aralık 2019, Yıl:10, Sayı:120; Yavuz Akbulak, “Kitle Fonlaması Dedikleri”, Ekonomim Gazetesi, 04 Temmuz 2020; Yavuz Akbulak, “Kitle Fonlaması Düzenlemesinde Son Durum”, Legal Blog, 01 Kasım 2021; Yavuz Akbulak, “Yatırım Kitle Fonlaması: Kitap Tanıtımı”, Legal Blog, 12 Temmuz 2023.
[2] <https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4042613>
[3] <https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2012/04/05/president-obama-sign-jumpstart-our-business-startups-jobs-act>
[4] <https://finance.ec.europa.eu/capital-markets-union-and-financial-markets/financial-markets/crowdfunding_en>
[5] <https://www.kickstarter.com/>
[6] <https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1260980>
[7] <https://academic.oup.com/rof/article/18/3/1059/1572457?login=false>
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.