Yeni bir makalede, başlangıçta dağınık bilgiyi doğru tahminlere dönüştürmek için tasarlanmış dijital platformlar olan tahmin piyasalarının nasıl sürekli olarak çevrimiçi kumar mekânlarına benzeyen bir şeye dönüştüğü araştırılıyor. Bu değişim, piyasa verimliliği, tüketici refahı ve finansal gözetim açısından sonuçları olan bir düzenleyici bulmaca yaratıyor.
- Toplu Zekâdan Oyunlaştırılmış Spekülasyona
Son birkaç on yıldır, tahmin piyasaları [prediction markets] kalabalık kaynaklı tahminler için altın standart olarak lanse ediliyor ve başkanlık seçimlerinden grip salgınına kadar her konuda geleneksel anketleri ve uzman heyetlerini geride bırakıyor. Neredeyse sürtünmesiz ticaret, gerçek zamanlı fiyat sinyalleri ve dağınık bilgileri toplamak için basit bir mekanizma sunuyorlar ki; bunlar çokuluslu firmaların, merkez bankalarının ve kamu sektörü kuruluşlarının senaryo planlaması ve risk yönetimi için kullandığı özelliklerdir. Bu platformlar en iyi hallerinde, finansal inovasyonun katılımı nasıl demokratikleştirebileceğini, fiyat belirlemeyi[1] [price discovery] nasıl keskinleştirebileceğini ve daha önce hiç kullanılmamış uzmanlığı nasıl sosyal açıdan yararlı içyüzünü anlama kapasitelerine dönüştürebileceğini gösteriyor.
Ancak son ürün yinelemeleri bu anlatıyı karmaşıklaştırıyor. Arayüz denetimlerini, işlem düzeyindeki verileri ve beş önde gelen platformdaki kullanıcı deneyimi incelemelerini birleştiren karma yöntemli çalışmada, birçok operatörün video oyunlarından, spor bahis uygulamalarından ve kripto bahis sitelerinden tasarım öğelerini içe aktardığı gösteriliyor. Kullanıcılar animasyonlar, “cha ching”[2] (şıngırtı) görselleri veya işlemler parayla sonuçlandığında artışlarla karşılanıyor; kalıcı liderlik tabloları neredeyse ıskalananları ima ediyor ve “sıcak seri/rüzgâr” işaretleri [hot streak badges], art arda kazanan işlemleri kovalanmaya değer statü simgeleri olarak çerçeveliyor. Bazı siteler, slot makinesi araştırmalarında gözlemlenen “hane parası” [house money] etkisini yansıtan borçla beslenen bir sarmalı teşvik ederek kâğıt üzerindeki kazançlara [paper gains] karşı sanal kredi bile veriyor. Bu tür dürtüler, deneyimi kasıtlı tahminlerden hızlı bahislere doğru gizlice kaydırıyor ki; bu da finansal risk ve kullanıcı özerkliği açısından önemli sonuçlar doğuran bir değişimdir.
- Davranışsal ve Halk Sağlığı Etkileri
Anılan makalede, bağımlılık bilimi, davranışsal psikoloji ve öz belirleme teorisi [self-determination[3] theory] üzerine kurulu olarak, tasarım ince ayarlarının kullanıcıları meşgul tutmak için evrensel bilişsel önyargıları ve temel psikolojik ihtiyaçları (yeterlilik, özerklik ve ilişki) nasıl kullandığı vurgulanıyor. Öz belirleme teorisi, bu ihtiyaçlar içsel olarak tatmin edilmek yerine dışarıdan manipüle edildiğinde, bireylerin özellikle zorlayıcı davranışlara karşı savunmasız hale geleceğini öngörüyor. Buna göre, daha genç ve finansal olarak daha az güvenli kullanıcılar, büyük kazançların ardından gelen eşit derecede büyük kayıplarla sonuçlanan hızlı döngüler olan “darbeli” [whiplash] hesap dalgalanmalarına özellikle yatkın olacaktır. Sınırlı finansal tamponların ve yüksek sansasyon arayışının birleşimi, bu grubu platform tasarımına yerleştirilmiş yeterlilik ve yenilikle ilgili dürtülere karşı özellikle hassas hale getiriyor.
Dahası, platformların sanal/fantezi paraları [virtual/fantasy money] gibi gerçek para işlemlerinin [real-money trading] yanında duran ikili para birimi mimarileri, kullanıcıları her bahsin gerçek maliyetini maskeleyerek giderek daha büyük riskler almaya şartlandırır. Örneğin, 1 doları 100 (veya 10 bin) fantezi token’ine dönüştürmek, ekrandaki satın alma gücünü şişirir, fiyat önemini köreltir ve ganimet kutusu ve simüle edilmiş kumar literatüründe belgelenen psikolojik yolları taklit eder ki; erken oyun parası deneyimleri daha sonraki gerçek para harcama olasılığını artırır.
Kamu sağlığı doktrinleri ise, riskleri vurgular. Tahmin platformları hâlâ “bilgi piyasaları” [information markets] olarak pazarlandığı için, çoğu aksi takdirde yüksek hızlı bahis noktalarını işaretleyen zarar azaltma programlarının radarının altına kayıyor. Makale yazarlarının görüşüne göre, bu düzenleyici kör nokta, sorunlu kumarın sosyal maliyetini büyütüyor ve tasarım seçimleri, düşük riskli portföy çeşitlendirmesiyle yanlışlıkla tahmin ticaretini karıştırabilecek ilk kez piyasa katılımcılarını orantısız bir şekilde etkilediğinde eşitlik endişeleri yaratıyor.
- Parçalı ve Değişen Bir Hukuk Alanı
Hukuk doktrini ayak uydurmaya çalışmıştır. Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu’nun [Commodity Futures Trading Commission] Emtia Borsası Yasası [Commodity Exchange Act] kapsamındaki sorumluluğu, “kamu çıkarına aykırı” işleyen yarışma-sözleşme piyasalarını denetlemektir [police event-contract markets that function contrary to the public interest]. Ancak mahkemeler bu sınırın nerede olduğuna dair karışık sinyaller göndermiştir. ‘Kalshi ve PredictIt’i içeren devam eden davalar gerilimi gösteriyor: Hükümetin bir kolu açık tahmin piyasalarını fiyat belirleme süreci için araç olarak överken, diğeri aynı mekanizmaların düzenlenmemiş spor bahislerine dönüşebileceği konusunda uyarıyor. İdare hukuku düzeyinde, Yüksek Mahkeme’nin Loper Bright kararı Chevron uyumunu aniden kenara itmiş olup, bu da mahkemelerin yasal dil belirsiz olduğunda artık refleksif olarak kurumlarla aynı tarafta olmayacağı anlamına gelmektedir. Sonuç olarak, tahmin platformları varlık sınıfı hibritleri ile deneyler yaparken, yarışma sözleşmelerini, sürekli tahmin token’lerini ve kripto para cinsinden yan bahisleri bir araya getirerek, daha fazla doktrinel belirsizlik ortaya çıkıyor.
Eyalet düzenleyici otoriteleri karmaşıklığa bir katman daha ekliyor. Bir avuç yargı alanı, yerel spor neticelerine bağlı tahmin sözleşmelerini kısıtlamak veya vergilendirmek için kumar yasalarını yürürlüğe koyarken, diğerleri aynı ürünleri gerçek vadeli işlemler olarak ele almıştır. Uluslararası alanda, spektrum daha da geniştir, ancak koordinasyonun olmaması durumunda platformlar düzenleyici tahkime girebilir ki; trafiği izin veren yargı alanlarından geçirirken daha kısıtlayıcı olanlara pazarlama yapabilir.
- Kanıta Dayalı, Tüketici Merkezli Düzenlemeye Doğru
Mezkûr makalede ikili seçim reddediliyor: toptan yasaklama veya serbest piyasa coşkusu haklı değildir. Bunun yerine, kalibre edilmiş, dört ayaklı bir düzenleyici mimari öneriliyor:
- Yarışma sözleşmelerinin risk kademeli sınıflandırması [risk-tiered classification of event contracts]: Bilgi arama sözleşmeleri [örneğin, fiyat artış baskıları, emtia bozulmaları (inflation prints, commodity disruptions)] tamamen spekülatif bahislerden (örneğin, popüler kültür destek bahisleri) ayıran net bir sınıflandırma oluşturulmalıdır. Eşikler; kaldıraç, ödeme ritmi ve oyunlaştırma yoğunluğunu hesaba katmalıdır. “Yüksek oynaklık + kısa vadeli ödeme” [high-volatility + short-settlement] bandına düşen sözleşmeler, yasal biçimleri vadeli işlemlere benzese bile kumar tarzı korumaları tetikler.
- Koşullu deneme ortamları aracılığıyla piyasa yapısı denetimi [market-structure oversight via conditional sandboxes]: Platformlara yalnızca, bireysel hisselere ilişkin sınırlamalar, zayıf piyasa manipülasyonunu caydırmak için likidite tabanları ve akademik inceleme için zorunlu kamu veri akışları gibi kademeli bir denetim ortamında -Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu, eyalet kumar kurulları ve tüketici finans ajansları tarafından ortaklaşa yönetilen- yetki verilmelidir.
- Tüketici koruma ve adil tasarım yükümlülükleri [consumer-protection & fair-design obligations]: Zorunlu yaş kontrolleri, “satımcıların yüzde X kadar para kaybetme” riski etiketleri, kendini hariç tutma araçları, kayıp limiti soğuma süreleri ve konfeti animasyonları, “sıcak seri/rüzgâr” uyarıları ve para yatırma-çekme asimetrileri gibi karanlık desen oyun özelliklerinin kaldırılması gerekir. Platformlar, takviye mekanikleri, sanal kredi mekanizmaları ve para yatırma ve çekme arasındaki herhangi bir sürtünme farkı hakkında sade dilli açıklamalar yayınlamalıdır.
- Sınır ötesi koordinasyon ve uyarlanabilir veri paylaşımı [cross-border coordination and adaptive data sharing]: Tahmin piyasaları trafiği en izin verici yargı bölgelerinden geçirdiğinden, kurumlar bulaşmayı, borç sarmalını veya demografik zararı erken tespit etmek için çabaları koordine etmelidir.
- Tahmin Piyasalarının Vaadini Geri Almak
Uygun şekilde yönetilen tahmin-piyasa platformları kamu söylemini zenginleştirebilir, politika analizlerini keskinleştirebilir ve karmaşık tahmin araçlarına erişimi demokratikleştirebilir. Makaleden elde edilen bulgular, belirli arayüz seçimlerinin ve para kazanma modellerinin slot makinesi bağımlılığını yönlendiren aynı davranışsal kaldıraçları güçlendirebileceğini ve böylece bir bilgi üretme mekanizmasını yüksek hızlı bir finansal kumarhaneye dönüştürebileceğini göstermektedir. Bu nedenle, tahmin piyasalarının erken kripto borsalarını ve günlük fantezi platformlarını etkileyen itibar ve düzenleyici tepkilerden kaçınması için tasarımın piyasa bütünlüğü ve kullanıcı refahı ilkeleriyle uyumlu hale getirilmesi esastır.
Sonuç olarak, seçim yenilik ve koruma arasında değil, iyi kalibre edilmiş gözetim ve kumar mekanizmalarının finansal sistemlere kontrolsüzce aktarılması arasındadır. Hukuk, ekonomi, psikoloji ve halk sağlığından gelen içyüzünü anlama kapasitelerini birleştiren çok disiplinli, deneysel olarak temellendirilmiş bir yaklaşım, tahmin piyasalarının bilgisel faydalarını korurken ortaya çıkan tehlikelerini azaltmak için en iyi olasılığı sunar.
[1] Çevirenin Notu: Orijinal metindeki “price discovery” ibaresinin Türkçe karşılığı olarak “fiyat keşfi” yerine tarafımızca “fiyat belirleme” ibaresi yeğlenmiştir. Metin bağlamında fiyat keşfi kavramı, çoğunlukla alıcılar ve satıcılar arasındaki etkileşimler yoluyla piyasa fiyatlarını belirleyen bir süreçtir. Fiyat keşfi, satıcılar ve alıcılar arasındaki etkileşimler yoluyla bir emtianın spot fiyatını belirleme yöntemidir ki, genellikle fiyat keşif süreci veya fiyat keşif mekanizması olarak adlandırılır.
[2] Çevirenin Notu: Madeni paraların düşme sesi çıkarması.
[3] Çevirenin Notu: İşbu metinden bağımsız olarak “self-determination” ibaresi “kendi kaderini tayin” manasındadır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.