Giriş
Durum tespiti [due diligence] işletmelerde hayati önem taşır; belirli ticari işlemlere dâhil olan bir hedef şirket veya grup hakkında riskleri değerlendirmeye ve bilinçli kararlar almaya yardımcı olur. Kamu kayıtlarına ilişkin durum tespiti [public record due diligence] ise, çeşitli kamu kaynaklarından bilgi toplanmasını ve bu bilgilerin karar alma süreçlerini desteklemek için analiz edilmesini içerir.
Çağdaş dünyada işletmeler uluslararası düzeyde faaliyet göstermekte ve bu da yargı bölgelerindeki riskleri azaltmak için özel bir yaklaşımın gerekliliğini ortaya koymaktadır.
- Kamu Kayıtları Durum Tespiti: Bilgi Kaynakları
Durum tespiti süreci, özellikle birleşme ve devralma, girişim sermayesi, özel sermaye, gayrimenkul işlemleri ve kurumsal ortaklıklar olmak üzere birçok iş ortamında kritik bir adımdır. Önemi, bir işlemde yer alan tarafların riskleri değerlendirmesine, gizli sorunları ortaya çıkarmasına ve bilinçli kararlar almasına yardımcı olma rolünden kaynaklanmaktadır. Kamu kayıtları durum tespiti de, riskleri değerlendirmek, bilgileri doğrulamak ve bir şirket, birey veya varlık hakkında bilgi edinmek için kamuya açık kaynaklardan bilgi araştırmayı ve toplamayı içerir.
Kamu kayıtlarının incelenmesi genellikle aşağıda ayrıntılı olarak açıklandığı gibi yasal belgeler, mahkeme kayıtları, finansal arşivler, düzenleyici raporlar vb. dâhil olmak üzere çok çeşitli kamu kayıtlarının incelenmesini içerir:
1.1. Kurumsal kayıtlar [corporate records]
Şirket kayıtlarının incelenmesi, bir işletmenin yasal varlığını ve yapısını belirlemeye yardımcı olur. Bu, işletme kayıtlarının, şirket esas sözleşmesinin, tüzüklerin, hissedar sözleşmelerinin ve yıllık raporların kontrol edilmesini içerebilir. Bu süreç, şirketin iyi durumda olmasını ve kurumsal yönetim yükümlülüklerine uygun olmasını sağlar.
1.2. Finansal arşivler [financial filings]
Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD), halka açık şirketlerin Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu [Securities and Exchange Commission] gibi düzenleyici kurumlara finansal raporlar sunması zorunludur. Bu raporların (örneğin, 10-K, 10-Q, 8-K veya yıllık raporlar) analizi, bir şirketin finansal durumu, kârlılığı, nakit akışı ve (borç) yükümlülükleri [inancial health, profitability, cash flow and liabilities] hakkında fikir verebilir. Ayrıca, önemli finansal risklerin veya usulsüzlüklerin belirlenmesine de yardımcı olur. Uluslararası alanda, birçok ülke halka kapalı limited şirketlerin bile finansal tablolarını ticaret siciline sunmasını zorunlu kılmaktadır.
1.3. Hukuki kayıtlar ile mahkeme kayıtları [legal and court records]
Hukuki kayıtlar ile mahkeme kayıtlarının incelenmesi, dava geçmişini, devam eden davaları, mahkeme kararlarını, iflasları veya hacizleri ortaya çıkarabilir. Bu adım, hukuki riskleri değerlendirmek ve bir şirketin dava veya finansal taleplere maruz kalma durumunu anlamak için çok önemlidir.
1.4. Düzenleyici bildirimler ve yasal uyum [regulatory filings and compliance]
Şirketler, sektöre bağlı olarak belirli düzenleyici yükümlülüklere tabi olabilir. Çevre Koruma Ajansı, İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi veya sektöre özgü düzenleyici otoriteler [Environmental Protection Agency, Occupational Safety and Health Administration or industry-specific regulators] gibi kuruluşların düzenleyici bildirimlerini ve raporlarını incelemek, düzenlemelere uyumun değerlendirilmesine ve olası ihlallerin veya cezaların belirlenmesine yardımcı olabilir.
1.5. Fikri mülkiyet kayıtları [intellectual property records]
Patent, ticari marka ve telif hakkı [patent, trademark and copyright] veritabanlarında arama yapmak, bir şirketin fikri mülkiyet portföyü hakkında bilgi sağlayabilir. Bu adım, şirketin fikri mülkiyet varlıklarının değerini ve gücünü değerlendirmeye ve olası anlaşmazlıkları veya ihlal sorunlarını tespit etmeye yardımcı olur.
1.6. Gayrimenkul ve mülkiyet kayıtları [real estate and property records]
Gayrimenkul durum tespiti için, mülkiyet kayıtlarının, tapuların, tapu araştırmalarının, imar bilgilerinin ve çevresel değerlendirmelerin [property records, deeds, title searches, zoning information and environmental assessments] incelenmesi hayati önem taşır. Bu, mülkiyetin doğrulanmasına, herhangi bir ipotek veya kısıtlamanın değerlendirilmesine ve yerel imar yönetmeliklerinin anlaşılmasına yardımcı olur.
1.7. Kamu güvenliği ve çevre kayıtları [public safety and environmental records]
Kamu güvenliği ve çevre kayıtlarının kontrol edilmesi, herhangi bir güvenlik ihlalini, çevresel tehlikeyi veya mevzuata uyum sorununu ortaya çıkarabilir. Bu, özellikle yüksek çevresel ve güvenlik risklerinin olduğu sektörlerde önemlidir. Bu oldukça teknik bir değerlendirmedir ve sektördeki uzmanlara emanet edilmelidir.
- Uluslararası Durum Tespiti Süreci ve Karşılaşılan En Büyük Zorluklar
Günümüzün küreselleşmiş dünyasında, işletmeler genellikle ev sahibi ülkelerinin dışında, birden fazla uluslararası pazarda iştirakleri, şubeleri veya yatırımları ile faaliyetlerini sürdürmektedir. ABD merkezli şirketler için riske maruz kalma, yurt içi faaliyetlerinin ötesine geçerek faaliyet gösterdikleri tüm yetki alanlarını kapsamaktadır. Dolayısıyla, durum tespitinin bu daha geniş kapsama uyarlanması gerekmektedir. Ancak, mesele sadece soruşturmanın genişletilmesi değil, aynı zamanda etkili bir risk değerlendirmesi sağlamak için her yabancı yetki alanının kendine özgü iş modeline ve düzenleyici karmaşıklığına göre uyarlanması da gerekmektedir.
Uluslararası bir durum tespiti sürecinin ele alması gereken zorluklardan bazıları şunlardır:
2.1. Yasal ve düzenleyici farklılıklar [legal and regulatory differences]
Farklı ülkelerin farklı hukuk sistemleri, düzenleyici çerçeveleri ve yasal uyum koşulları vardır. Bu farklılıkları anlamak ve bunlar arasında yol almak, uzmanlaşmış hukuki uzmanlık ve yerel bilgi gerektirir. Bu, uyumu değerlendirme, hukuki riskleri belirleme ve işlemlerin meşruiyetini sağlama becerisini etkileyebilir.
2.2. Dil ve kültürel engeller [language and cultural barriers]
Dil farklılıkları, durum tespiti sürecini karmaşıklaştırabilir ve belgelerin tercüme edilmesini ve yerel paydaşlarla etkili iletişim kurulmasını gerektirebilir. Kültürel farklılıklar da bilgilerin nasıl sunulduğunu, anlaşıldığını ve müzakere edildiğini etkileyebilir. Yanlış anlamalar veya yanlış yorumlamalar, durum tespiti sürecinde hatalara yol açabilir.
2.3. Veri erişilebilirliği ve güvenilirliği [data accessibility and reliability]
Bazı uluslararası ortamlarda doğru ve güvenilir verilere erişim zor olabilir. Bu, finansal kayıtların (sicil), yasal belgelerin veya iş performansı ölçümlerinin elde edilmesini içerir. Bazı yargı bölgelerinde şeffaflık daha azdır veya kayıtların tutulması için sağlam sistemler bulunmamakta; bu da bilgilerin doğrulanmasını zorlaştırmaktadır.
2.4. Yerel iş uygulamaları ve normları [local business practices and norms]
İş uygulamaları kültürler arasında farklılık gösterir ve bir ülkede kabul edilebilen bir uygulama başka bir ülkede kabul edilmeyebilir. Bu uygulamalara kurumsal yönetim, çalışan ilişkileri, çevre standartları ve hatta yolsuzluk veya rüşvetle ilgili uygulamalar da dâhildir. Bu uygulamaları anlamak, riskleri değerlendirmek ve (ABD) Yabancı Yolsuzluk Uygulamaları Yasası veya Birleşik Krallık Rüşvet Yasası [Foreign Corrupt Practices Act or UK Bribery Act] gibi uluslararası düzenlemelere uyumu sağlamak için çok önemlidir.
2.5. Jeopolitik ve ekonomik riskler [geopolitical and economic risks]
Uluslararası durum tespiti, siyasi istikrarsızlık, hükümet değişiklikleri veya ticari gerilimler gibi işletme faaliyetlerini ve gelecek beklentilerini etkileyebilecek jeopolitik riskleri hesaba katmalıdır. Döviz dalgalanmaları, enflasyon veya ekonomik durgunluklar gibi ekonomik riskler de uluslararası varlıkların veya şirketlerin değerlemesini etkileyebilir.
2.6. Zaman dilimleri ve lojistik karmaşıklık [time zones and logistical complexity]
Farklı zaman dilimlerindeki durum tespiti faaliyetlerini koordine etmek zorlu olabilir ve gecikmelere ve iletişim sorunlarına yol açabilir. Ayrıca, seyahat kısıtlamaları (özellikle Covid-19 pandemisi gibi küresel sağlık krizleri bağlamında), yerinde denetimleri ve yüz yüze görüşmeleri zorlaştırabilir.
2.7. Fikri mülkiyet ve veri koruması [intellectual property and data protection]
Fikri mülkiyet hakları ve veri koruma yasaları ülkeden ülkeye değişiklik gösterir. Özellikle veri gizliliği ve güvenliği konusunda bu düzenlemelere uyumun sağlanması kritik öneme sahiptir. Farklı yargı bölgelerinde fikri mülkiyet hakları için farklı koruma seviyeleri olabilir ve bu durum risk ve fırsatların değerlendirilmesini etkileyebilir.
Sonuç
İşletmeler uluslararası alanda faaliyet gösterdikçe, kamu kayıtlarına ilişkin durum tespiti her zamankinden daha kritik hale gelmektedir. Teknolojiden, uzmanlıktan ve sınır ötesi uyum stratejilerinden yararlanmak, kapsamlı ve etkili bir risk değerlendirme süreci sağlayarak kuruluşların küresel operasyonların karmaşıklıklarıyla başa çıkmalarına yardımcı olmaktadır.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.