Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Yüksek Mahkemesi, Başkan’ın Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası[1] [International Emergency Economic Powers Act] kapsamındaki olağanüstü yetkilerinin gümrük vergisi (tarife[2]) koyma yetkisini içerip içermediğini belirlemek üzere 5 Kasım’da (2025) sözlü savunmaları dinleyecek. Mahkeme bu yetkileri iptal ederse, birçok ABD’li tüketici ve işletme geçici olarak rahat bir nefes alabilir; çünkü bu, Başkan Trump’ın koyduğu gümrük vergilerinin çoğunu yasadışı (kanunsuz/usulsüz) hale getirecektir. Ancak, Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası olmasa bile birçok mal gümrük vergileriyle karşılaşmaya devam edebilir.
Trump yönetiminin 232. Madde gümrük vergileri (tarifeleri) yürürlükte kalacak ve özellikle Başkan gümrük vergisi koymak için diğer takdir yetkisine sahip ticaret yetkilerini kullanmaya başlarsa, bu gümrük vergilerinin kapsamı önümüzdeki aylarda potansiyel olarak genişleyebilir.
- Madde Kapsamındaki Gümrük Tarifeleri ve Ulusal Güvenlik Gerekçesi [Section 232 Tariffs and National Security Justification]
Başkan, 2025 itibarıyla çelik ve alüminyum ürünlerine ve türev ürünlere, otomobil ve otomobil parçalarına ve bazı bakır ürünlerine yüzde 25 ile yüzde 50 arasında değişen oranlarda 232. Madde kapsamında gümrük vergileri koymuştur. 1962 tarihli Ticaret Genişletme Yasası’nın [Trade Expansion Act] 232. maddesi uyarınca, Başkan,
“bir ürün, Amerika Birleşik Devletleri’ne ulusal güvenliği tehdit edecek veya zedeleyecek miktarlarda veya koşullar altında ithal ediliyorsa” [an article is being imported into the United States[3] in such quantities or under such circumstances as to threaten or impair the national security]
gümrük vergileri veya kotalar koyabilir.
Ancak, herhangi bir gümrük vergisi veya kota uygulanmadan önce, Başkan öncelikle ABD Ticaret Bakanlığı’na söz konusu ürünle ilgili bir “soruşturma” [investigation] başlatması talimatını vermelidir. Bu kapsamda, anılan bakanlığın Başkan’a kararını içeren bir rapor sunması için 270 günü vardır.
Kamuoyu Görüşü ve Hariç Tutma/Dâhil Etme Süreci [Public Comment and the Exclusion/Inclusion Process]
Ticaret Bakanlığı, 270 günlük süre içinde, işletmelerden ve diğer paydaşlardan görüş almak üzere bir kamuoyu görüş/yorum süreci başlatacaktır. Kamuoyu görüş süreci sona erip nihai rapor Başkan’a sunulduktan sonra, Başkan’ın algılanan ulusal güvenlik tehdidini ele almak amacıyla uygun ticaret “çözümü”nü [appropriate trade remedy] belirlemesi için 90 günü bulunmaktadır. Başkan gümrük vergileri veya kotalar seçerse, kararname kapsamındaki ürün gruplarını belirten bir bildiri yayınlayacaktır. Başkan, bundan sonra ticaret çözümünü istediği zaman değiştirme konusunda geniş bir takdir yetkisine sahiptir.
Ticaret Bakanlığı bunun ardından, sektörden ek görüş almak için bir hariç tutma süreci oluşturacak ve Başkan, belirli ürünlerin ticaret çözümünden hariç tutulup tutulmayacağına karar verebilecektir. Başkan, yakın zamanda, işletmelerin 232. Madde gümrük vergilerine tabi mallar listesine belirli türev ürünlerin eklenmesini talep edebilecekleri bir “dâhil etme” süreci başlatmıştır. Bu süreç, mobilya ve diğer tüketim malları gibi gümrük vergilerine tabi çelik ve alüminyum türevleri için sürekli genişleyen bir listeye yol açmıştır[4].
Devam Eden 232. Madde Kapsamındaki Soruşturmalar
Şu anda devam eden 12 adet 232. Madde soruşturması bulunmaktadır. Çelik, alüminyum ve otomotiv sektörlerine yönelik 232. Madde soruşturmaları 2018 yılında başlatılmış ve o zamandan beri tamamlanmıştır. Bakır konusunda ise, Devlet Başkanı, 270 günlük süre içinde tarife uygulanmasına ilişkin hukuki bir yasak bulunmadığından, nihai rapor sunulmadan önce, 1 Ağustos’ta (2025) yüzde 50 oranında tarife uygulamıştır. 12 soruşturmadan dördünün 2025 yılı sonuna kadar sonuçlanması beklenmektedir. Tüm bu ürünler şu anda Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası (UAEYY) tarifelerinden muaftır.
Diğer Başkanlık Tarife Yetkileri
Başkan, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana Kongre’nin yetkilerini mevzuat yoluyla devretmesi nedeniyle ticareti düzenleme konusunda geniş yetkilere sahiptir. Başkan’ın mezkûr 232. Maddeye ilave olarak, 1974 tarihli Ticaret Yasası [Trade Act] kapsamında, Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası minvalindeki tarifeler kaldırılırsa uygulayabileceği tarifeler veya diğer ticaret önlemlerini uygulama yetkisi de bulunmaktadır. Bu Yasa’nın 122. maddesi uyarınca, Başkan “büyük ve ciddi ABD ödemeler dengesi açıkları”nı [large and serious United States balance-of-payments deficits] gidermek için yüzde 15’e kadar evrensel tarifeler uygulayabilir.
Bu, Başkan Trump’a ticaret açığını gidermek için Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası benzeri tarifeleri yeniden canlandırma yetkisi verse de, tarifeler Kongre tarafından onaylanmadığı takdirde 150 gün sonra sona erecektir. Başkan Trump’ın diğer benzeri görülmemiş ticaret eylemlerinde olduğu gibi, 122. Madde nadiren uygulanmış ve yalnızca 1977 yılında Başkan Carter döneminde petrol ithalatını azaltmak için kullanılmıştır.
Başkan Trump, ilk döneminde yaptığı gibi, gümrük vergilerini belirli mal veya ülkelerle sınırlayabilirdi. 2018 yılında, 1974 tarihli Ticaret Yasası kapsamında çamaşır makineleri ve güneş panellerine 201. Madde kapsamında gümrük vergileri uygulanmıştır. Bu vergiler, ABD Uluslararası Ticaret Komisyonu’nun [US International Trade Commission] yerli bir sanayinin “ciddi şekilde zarar gördüğü”ne veya ithalat tehdidi altında olduğuna [seriously injured or threatened by imports] karar vermesi durumunda uygulanabilir. Bu vergiler, genellikle dört yıl süren bir sona erme maddesi içerir, ancak bu sekiz yıla kadar uzatılabilir. Dikkat çekici bir şekilde, Başkan Biden çamaşır makinelerine uygulanan 201. Madde kapsamındaki gümrük vergisini yenilemezken, güneş panellerine uygulanan vergiler 2026 yılına kadar yürürlükte kalacaktır.
Başkan, 1974 tarihli Ticaret Yasası’nın 301. maddesi uyarınca ABD Ticaret Temsilcisi tarafından yapılan bir soruşturmanın ardından, belirli bir ülkenin ticaret uygulamalarının “haksız, mantıksız ve ayrımcı” [unjustifiable, unreasonable, and discriminatory] olduğu tespit edilirse, o ülkenin ithalatlarını hedef alabilir. Başkan Trump, 2018 yılında çeşitli Çin ithalatlarına 301. Madde kapsamında gümrük vergileri uygulamıştı ve Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası minvalindeki tarifeler iptal edilse bile bu vergiler yürürlükte kalacaktı. 122. veya 201. Madde kapsamındaki tarifelerin aksine, bunlarda bir nihai tarih hükmü bulunmamaktadır.
ABD Gümrük ve Sınır Koruma Kurumu tarafından, Başkan Trump’ın ilk döneminde uygulananlar da dâhil olmak üzere, 2025 mali yılı için 7 Eylül’e (2025) kadar toplanan tarifelerin 145 milyar dolar gelir sağladığı tahmin edilmektedir. Bu gelirin yüzde 55’i Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası kapsamındaki tarifelerinden elde edilmiştir.
Kongre Denetimi Neden Önemlidir?
ABD Yüksek Mahkemesi’nin Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası kapsamındaki tarifeleri kalıcı olarak yasaklayan bir kararı, işletmelere ve tüketicilere anında bir rahatlama sağlayacak ve Başkan’ın bu kadar geniş kapsamlı tarifeler uygulama yetkisini kısıtlayacaktır.
Ancak, Kongre mevzuatının bu yetkiyi vermesi nedeniyle Başkan’ın tek taraflı olarak tarife uygulama yetkisi hâlâ çok fazladır ve tüzüklerin/düzenlemelerin kendileri, neyin “ulusal güvenlik tehdidi” veya endüstriye “ciddi zarar” teşkil ettiği konusunda daha net tanımlardan faydalanabilir. Kongre, genel olarak, ticaret yetkisini Başkan’dan geri almalı ve Anayasa’nın 1. maddesinde belirtildiği gibi, tarifeler gibi vergileri uygulama rolünü yeniden üstlenmelidir.
[1] < https://www.congress.gov/crs-product/R45618 >.
[2] Çevirenin Notu: Tarifeler, bir ülkenin başka bir ülkeden ithal ettiği mallara uyguladığı vergilerdir. Tarifeler, fiyatları yükselten, ABD işletmeleri ve tüketicileri için mevcut mal ve hizmet miktarını azaltan ve yabancı ihracatçılar üzerinde ekonomik yük oluşturan ticaret engelleridir.
[3] < https://taxfoundation.org/location/united-states/ >.
[4]<https://www.cnbc.com/2025/08/19/trump-trade-steel-aluminum-tariffs-.html?msockid=26837511c3b36f4f33df632ec21a6e9b >.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.