Giriş
İster büyüyen bir işletmeyi yönetin, ister kâr amacı gütmeyen bir kuruluşun yönetim kurulunda görev alın, iyi kurumsal yönetişim [good corporate governance] yalnızca iyi bir uygulama değil, aynı zamanda yasal bir yükümlülüktür [a legal obligation]. Göz ardı edildiğinde, basit kurumsal yönetişim hataları bile ciddi operasyonel, itibar ve yasal sorunlar yaratma potansiyeline sahiptir. Ancak birçok küçük ve orta ölçekli kuruluşta ve kâr amacı gütmeyen kuruluşta, kurumsal yönetişim genellikle günlük faaliyetlerin gerisinde kalır. Aşağıda, Kanada şirketler hukuku kapsamındaki bazı yaygın kurumsal yönetişim hataları ve bunlardan kaçınmak için neler yapılabileceği bulunabilir.
- Yönetim Kuruluna ‘Düşünmeden Karar Veren Bir Kimse’ Gibi Davranmak [treating the board like a rubber stamp]
Birçok küçük veya halka kapalı şirket ve kâr amacı gütmeyen kuruluşun [small or closely-held corporations and not-for-profit organisation] yönetim kurulları seyrek toplanır ve kurumsal gözetime müdahale etmez [hands-off approach to corporate oversight]; karar alma sürecine anlamlı bir şekilde katılmadan, sadece sunulan önerileri onaylarlar. Yöneticiler, görevlerinin yönetim tarafından alınmış kararları onaylamak veya strateji ve denetim konusunda geri bildirim sağlamak olduğunu düşünebilirler. Bu durum, yönetim kurulunun emanet sorumluluklarını zayıflatır ve ihmal veya kötü yönetim iddiaları riskini artırır.
Kanada Ticaret Şirketleri Yasası (KTŞY), Ontario (Eyaleti) Ticaret Şirketleri Yasası (OTŞY), Kanada Kâr Amacı Gütmeyen Şirketler Yasası (KKAGŞY) ve 2010 tarihli Ontario Kâr Amacı Gütmeyen Şirketler Yasası (OKAGŞY)[1] gibi mevzuat uyarınca, yöneticilerin dürüst, iyi niyetli ve şirketin çıkarları doğrultusunda hareket etme, makul ölçüde basiretli/ihtiyatlı bir kişinin özenini, titizliğini ve becerisini gösterme yasal yükümlülüğü vardır [örneğin, KTŞY m.122, OTŞY m.134, KKAGŞY m.148(1), OKAGŞY m.43]. Bunlar simgesel görevler değil, uygulanabilir yasal standartlardır. Kuruluşu etkin bir şekilde denetlemeyen bir yönetim kurulu, yasal bir talep veya düzenleyici sorun ortaya çıkarsa sorumluluğa maruz kalabilir.
Kuruluşlar, toplantıların aktif tartışmalara olanak tanımasını, yöneticilerin rolleri konusunda net olmalarını, yeterli eğitim ve oryantasyon desteği almalarını ve zamanında, ilgili bilgilere düzenli erişim sağlamalarını sağlayarak bu riski azaltabilir.
- Kötü Kayıt Tutulması [ya da Hiç Kayıt Tutulmaması (poor record-keeping or no records at all)]
Daha küçük kuruluşlarda, doğru kurumsal kayıtların tutulması genellikle yapılacaklar listesinin en altına itilir. Genellikle eksik veya düzensiz tutanak defterlerine sahip işletmeler (hatta hiç tutanak defteri olmayan işletmeler) veya kâr amacı gütmeyen kuruluşlar görülmektedir. Finansman, satış, denetim, hukuki anlaşmazlık veya hibe başvurusu gibi tetikleyici bir olay ortaya çıkana kadar bu bir sorun gibi görünmeyebilir ve kayıtlardaki boşluklar kırmızı alarmlar verebilir.
KTŞY m.20, OTŞY m.140, KKAGŞY m.21 ve OKAGŞY m.92-94 uyarınca, şirketlerin yönetim kurulu üyeleri ve yönetici kayıtları, kararların kopyaları, toplantı tutanakları ve esas sözleşme ve iç tüzük gibi idari belgeler de dâhil olmak üzere güncel kayıtlar tutmaları gerekmektedir. Bu kayıtların tutulmaması yalnızca teknik bir dikkatsizlik değil; yönetim kurulu kararlarının veya kurumsal yapının meşruiyetini de sorgulatabilir.
Şirketler, bu dâhili kayıtların tutulmasına ek olarak, vergi beyannamelerinden ayrı bir yükümlülük olan yıllık beyannamelerin takibini de yapmak zorundadır. Bu beyannameler, yargı bölgesine bağlı olarak her yıl Kanada Şirketler İdaresi’ne veya Ontario Ticaret Sicili [Corporations Canada or Ontario Business Registry[2]] aracılığıyla sunulmalıdır. Eksik veya geç sunulan beyannameler, idari fesih, statü kaybı veya bankalar ve üçüncü taraflarla ilişkilerde sorunlara yol açabilir.
İster dijital ister geleneksel bir tutanak defteri aracılığıyla olsun, doğru kayıt tutmaya yatırım yapmak, gelecekteki düzenleyici sorunları önlemek, şeffaflığı artırmak ve mevzuata uyumu göstermek için çok önemlidir.
- Yöneticiler veya Kilit Üst Düzey Yöneticiler için Halefiyet Planının Olmaması [no succession plan for directors or key executives]
Birçok küçük işletme ve kâr amacı gütmeyen kuruluş, bir kurucuya, yönetici direktöre veya küçük bir liderlik ekibine büyük ölçüde güvenir. Ancak bu kişiler beklendiği gibi veya beklenmedik bir şekilde ayrıldıklarında, bir halefiyet planının olmaması kafa karışıklığına, çatışmaya, kurumsal bilgi kaybına ve karar alma süreçlerinin felce uğramasına neden olabilir.
Kanada şirketler mevzuatında bir halefiyet planına sahip olma zorunluluğu bulunmamakla birlikte, bunu yapmak iyi kurumsal yönetişimin bir parçasıdır ve istikrarı ve uzun ömürlülüğü destekler. Bu durum, özellikle bağışçı güvenine dayanan kâr amacı gütmeyen kuruluşlarda veya nesiller arası geçiş planları belirsiz olan aile şirketlerinde [family-owned businesses] geçerlidir.
Halefiyet planlamasının ayrıntılı olması gerekmez. Yönetim kurulları, kilit rolleri belirlemeli, şirket içi kapasiteyi değerlendirmeli ve liderlik gelişimini kurumsal stratejilerine dâhil etmeli, ayrıca hissedar sözleşmeleri gibi kurumsal yönetişim belgelerini yasal temsilcilerle birlikte inceleyerek net ve esnek geçişleri desteklediklerinden emin olmalıdır.
- Güncel Olmayan Kurumsal Yönetim Belgeleri [outdated governance documents]
Birçok kuruluş, artık gerçeği yansıtmayan kurumsal yönetişim belgeleriyle faaliyet göstermektedir. Genellikle bir kez hazırlanıp unutulan iç tüzükler, hissedar sözleşmeleri ve yönetim kurulu politikalarıyla karşılaşılmakta olup; bunlar mevcut uygulamaları, yasal değişiklikleri veya kurumsal büyümeyi yansıtmaz.
Bu durum, özellikle Kanada şirketler hukukundaki son değişiklikler ışığında önemlidir. Örneğin, 2021 yılında yürürlüğe giren 2010 tarihli Ontario Kâr Amacı Gütmeyen Şirketler Yasası, kâr amacı gütmeyen kuruluşların yönetim kurulları, üyelik yapıları ve usul kurallarını yenilemiştir. İç tüzüklerini henüz Ontario Kâr Amacı Gütmeyen Şirketler Yasası ile uyumlu hale getirmemiş kuruluşlar, bunu yapmak için hukuki yardım almalıdır.
Yönetim belgelerini düzenli olarak incelemek ve güncellemek, bir kuruluşun mevcut faaliyetleriyle gözden geçirilmiş ve uyumlu kalmasını sağlamanın en basit ve en etkili yollarından biridir. Bu süreç aynı zamanda rolleri netleştirmeye, anlaşmazlıkları önlemeye ve şirket içi karar alma süreçlerini güçlendirmeye de yardımcı olabilir.
Sonuç
Kurumsal yönetişim bir nevi önleyici tıptır [preventative medicine]. Güçlü kurumsal yönetişim, sorunlar ortaya çıkmadan önce kuruluşu korur; ancak proaktif ve bilinçli olunması gerekir. Yönetim kurulunun veya liderlik ekibinin bir kurumsal yönetişim denetiminden geçmesi gerekiyorsa, kuruluşun yapısının, belgelerinin ve uygulamalarının yasal incelemesi için bir danışmanlık kuruluşu düşünülmelidir. Bu yaygın sorunları erken fark etmek kuruluşlara zaman, para ve ileride yaşanacak baş ağrılarından tasarruf sağlayabilir.
[1] Metinde geçen yasaların İngilizcesi şöyledir: [Canada Business Corporations Act (CBCA), Ontario Business Corporations Act (OBCA), Canada Not-for-profit Corporations Act (CNCA), and Ontario Not-for-Profit Corporations Act, 2010 (ONCA)],<https://www.laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/C-44/>;< https://www.ontario.ca/laws/statute/90b16>;<https://laws.justice.gc.ca/eng/acts/C-7.75/>;< https://www.ontario.ca/laws/statute/10n15 >.
[2]<https://ised-isde.canada.ca/site/corporations-canada/en>;<https://www.ontario.ca/page/ontario-business-registry>[metne, çeviren tarafından iliştirilmiştir].
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.