Çokuluslu şirketlerin uluslararası düzeyde vergiden kaçınması (international tax avoidance by multinational enterprises), birçok ülkenin vergi politikası gündemindeki en önemli konulardan biridir. Küresel Asgari Vergi (Global Minimum Tax), uluslararası alanda faaliyet gösteren büyük şirketlerin kurumlar vergisi üzerinden yüzde 15’lik küresel bir vergi matrahı/tabanı oluşturma hedefiyle 01 Ocak 2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu reform, küresel vergi sisteminde yakın tarihteki en köklü değişikliklerden birini temsil etmekte ve dünya çapında yüzlerce vergi idaresini ve binlerce büyük çokuluslu işletmeyi etkilemektedir.
Küresel Asgari Vergi, gereksiz idari ve uyum yüklerini hafifletmek için yalnızca 750 milyon avro gelir eşiğinin üzerindeki çokuluslu grupları hedeflemektedir. Yakın tarihli bir makalede (Clifford vd., 2025), bu eşiğin kâr aktarımını hedeflemek ve uyum maliyetlerini düşük tutmak arasında doğru dengeyi sağlayıp sağlamadığı incelenmiştir. Vergi cennetleri için raporlama boşluğu olmayan Almanya’dan alınan idari veriler kullanılarak, aktarılan kârların grup düzeyinde tahminleri oluşturulmuş ve bunlar grup büyüklüğüyle ilişkilendirilmiştir.
Kârların çokuluslu şirketler grubu düzeyinde aktarılması
Makalenin grup düzeyindeki kaydırılmış kâr tahminlerini hesaplama metodolojisi, vergi cenneti olan ve olmayan çokuluslu iştiraklerin kârlılığı arasında temel bir karşılaştırmaya dayanmaktadır. Anılan çalışmada, yerli firmaları ve çokuluslu şirketleri karşılaştıran çalışmalardan farklı olarak, benzer büyüklükteki gruplara ait benzer büyüklükteki iştirakler karşılaştırılarak, vergi teşvikleri ile ilgisi olmayan temel verimlilik farklılıklarının etkisi sınırlandırılmıştır. Temel varsayım, kâr aktarımının olmadığı (absence of profit shifting) durumlarda, çokuluslu şirketlerin vergi cennetlerindeki iştiraklerinin, vergi cenneti olmayan ülkelerdeki benzer iştiraklerle aynı tutarda kâr elde edeceğidir.
Bu basit metodoloji kullanılarak, Almanya’ya ait çokuluslu şirketlerin 2022 yılında vergi cennetlerine toplam 19 milyar avro kaydırdığı belgelendirilmiştir. Kaydırılan kârlar modeli (pattern of profits shifted), grup büyüklüğü dağılımı boyunca üsteldir; Küresel Asgari Vergi, çokuluslu şirket gruplarının yüzde 30’undan azını kapsarken, kaydırılan tüm kârların yüzde 95’ini kapsamaktadır. Bu sonuç, söz konusu makalede, grup düzeyindeki cironun her bir ondalık diliminde grup başına kaydırılan ortalama kârları gösteren Şekil 1’de yer alan panel (a)’da gösterilmektedir. Mezkûr şekildeki kesikli dikey çizgi, Küresel Asgari Vergi eşiğinin yerleşimini göstermektedir. Kaydırılan kârlar ise, toplam ciro dağılımının ilk sekiz ondalık diliminde nispeten sabittir, ancak son üç dilimde, 9. dilimde 10 milyon avroya ve en üst dilimde grup başına 100 milyon avronun üzerine çıkan üstel bir eğim görülmüştür. Bu sonuçlar, kâr kaydırmasının büyük kısmının en büyük gruplar tarafından yapıldığını ve bunların Küresel Asgari Vergi eşiğinin üzerinde yer aldığını göstermektedir.
Daha büyük gruplar, yalnızca büyük oldukları için daha fazla kâr kaydırabilirler veya daha küçük gruplardan daha agresif oldukları için daha fazla kâr kaydırabilirler. Şekil 1, panel (b)’de de, kaydırma agresifliğini ölçmek için grup başına kaydırılan ortalama kâr grubun büyüklüğüyle ölçeklendirilmiştir. Panel (b), bu marjların her ikisinin de önemli olduğunu göstermektedir: Daha büyük gruplar, boyutlarına göre bile, daha küçük gruplardan daha fazla kâr kaydırmaktadır. Ancak, bu agresiflik eğiminin kaydırılan kârların eğiminden çok daha düz olduğu unutulmamalıdır. Ortalama olarak, 10. dilimdeki bir grup, 9. dilimdeki bir grubun kârının 10 katından daha fazlasını kaydırmaktadır. İstihdamına göre, yalnızca iki katı kadar kaydırmaktadır. Şekil 1, panel (a)’da belgelenen kaydırma eğiminin büyük kısmı bu nedenle, daha büyük grupların çok daha büyük olmasına ve sonuç olarak potansiyel olarak kaydırabilecekleri daha fazla kâra sahip olmalarına atfedilebilir.
Küresel Asgari Vergi’nin potansiyel vergi geliri kazanımı ve uyum maliyetleri
Küresel Asgari Vergi’nin faydalarını değerlendirebilmek için, yukarıdaki sonuçlar kullanılarak politikadan elde edilen potansiyel vergi geliri kazanımları grup büyüklüğü dağılımındaki uyum maliyetleriyle karşılaştırılmıştır. Her ciro ondalık dilimi için, tüm gruplar tarafından aktarılan toplam kâr hesaplanarak işe başlanmıştır. Ardından, bu fazla kâr için yüzde 15 Küresel Asgari Vergi oranı varsayılmış ve ortaya çıkan vergi geliri potansiyeli makaledeki Şekil 2’de gösterilmiştir. Dağılım, aktarılan ortalama kârlarda görülen üstel rakamı mekanik olarak yansıtmaktadır. En üst yüzdelik dilimdeki firmaların tüm fazla kârları 2022 yılında Küresel Asgari Vergi oranında vergilendirilseydi, toplam potansiyel gelir kazancı 2,4 milyar avro olurdu.
Küresel asgari vergilendirmenin uyum maliyetleriyle potansiyel vergi geliri kazanımlarını karşılaştırmak için, vergi idaresi maliyetlerinden bağımsız olarak, Gaul ve arkadaşları (2022) tarafından yürütülen bir anket kullanılmıştır. Orada politikanın beklenen uyum maliyetlerini ölçmek için Küresel Asgari Vergi eşiğinin üzerindeki Alman çokuluslu şirketlere anket uygulanmıştır. Şekil 2’deki siyah noktalar, ankette bildirilen büyüklük kategorileri kullanılarak doğrudan hesaplanan, ilk üç yüzdelik dilimdeki firmaların toplam uyum maliyetlerini temsil etmektedir. Kesikli çizgi ise, iştirak veya bağlı ortaklık başına sabit bir maliyet varsayılarak ve ankette bildirilen ortalama uyum maliyeti kullanılarak uyum maliyetlerinin alternatif bir ölçüsünü temsil etmektedir.
En yüksek iki ondalık dilimde, kullanılan ölçüt ne olursa olsun, potansiyel gelir, uyum maliyetlerine açıkça baskın gelmektedir. Eşik değerinin altında bir miktar gelir potansiyeli mevcuttur; eşik değerinin altındaki bir sonraki ondalık dilim de dâhil edilirse, düşük vergilendirilmiş aşırı kâr üzerinden toplam 44 milyon avro potansiyel vergi elde edileceği tahmin edilmektedir. Ancak makale yazarlarının tahminine göre, eşiği bu ondalık dilimi kapsayacak şekilde düşürmek, firmalar için 27 milyon avro maliyet yaratacaktır. Bu nedenle, eşiğin yükseltilmesi ve kapsama daha fazla grubun dâhil edilmesinin potansiyel refah kazanımları mütevazı görünmektedir.
Politika tartışması
Genel olarak, anılan çalışmadan elde edilen sonuçlar Küresel Asgari Vergi’nin iyi hedeflendiğini ve mevcut tek taraflı zorluklar karşısında politika tutarlılığını desteklediğini göstermektedir. Küresel Asgari Vergi kapsamına giren marjinal firma için şirket uyum maliyetlerini devlet vergi geliriyle dengeleme hedefi göz önüne alındığında, mevcut eşik iyi bir yerde görünmektedir. Yalnızca toplam vergi geliri kazanımını maksimize etme hedefi göz önüne alındığında, mevcut eşik, aktarılan tüm kârların yüzde 95’ini kapsayacak şekilde makul görünmektedir. Eşit rekabet koşulları ve adalet endişeleri devam etmektedir, ancak Küresel Asgari Vergi eşiğinin üzerindeki çokuluslu şirketlerin aynı zamanda büyüklüklerine göre en agresif kâr aktarımcıları olduğu gözlemiyle hafifletilmektedir.
* Bu çevirinin orijinal metninde referans verilen kaynaklar şunlardır: (i) Clifford, S., Miethe, J., and Semelet, C. (2025). The distribution of profit shifting. CBT Working Paper Series, 25/02. (ii) Gaul, J., Klein, D., Mueller, J. M., Pfrang, A., Schulz, I., Spengel, C., Weck, S., Wickel, S., and Winter, S. (2022). Significant costs, limited benefits: A global minimum tax in Germany. ZEW policy brief No. 07.
Not: Orijinal metinde yer alan “şekiller” çeviri metnine alınmamış olmakla beraber şekillere ilişkin olarak metinde yer alan içeriklere ise çeviri metninde yer verilmiştir.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.