Giriş
Birçok finans kuruluşunun çöküşüyle ortaya çıkan 2023 finans çalkantısı, önemli bir tarihi dersi vurguluyor: Piyasa disiplininin banka bilançolarının yükümlülük tarafını yönetmek için bir araç olarak kullanılması, finansal istikrarı zayıflatır ki; Mosler de bunu yıllar önce vurgulamıştı[1].
Yeni bir makalede (2019 yılında başlanan bir çalışmaya[2] dayanarak), Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) on beş yıl arayla gerçekleşen banka iflaslarının [Northern Rock (NR) ve Silicon Valley Bank (SVB)], piyasa disiplinini sağlamak için sigortasız alacaklılara güvenmenin etkisizliğini göstererek finansal düzenleyici otoriteler için değerli dersler sunduğu savunulmaktadır. Başlıca çıkarım, 2024 yılında iki önemli ABD akademisyeni tarafından tekrarlanan[3], ticari bankalardaki mevduat sigortası limitlerinin kaldırılması gerektiğidir.
1. Mevduat Sigortasının Amacı
Banka mevduatı, modern ekonomilerde açık ara en önemli değişim aracı olmaya devam etmekte olup; büyük finansal sistemlere sahip ekonomiler, bankacılık paniklerinin sonuçlarına karşı savunmasızdır. Mevduat sigortası (deposit insurance), özellikle krizler sırasında bankacılık sistemine olan güveni korumak için vardır. Bankacılık sektöründeki çalkantıların yol açtığı durgunluklar, ekonomik büyümenin banka tarafından üretilen krediye bağımlılığı nedeniyle genellikle diğer türlere göre çok daha uzun ve derindir ve bu nedenle yetkililerin finansal krizler meydana geldiğinde bunları önlemek veya hafifletmek istemeleri şaşırtıcı değildir.
Mevduat sigortasının eleştirenleri, bu tür sigortanın bankaları aşırı risk almaya teşvik ettiğini ve mevduat sahiplerinin uyanıklığını azalttığını, çünkü banka alacaklılarının taleplerinin en azından kısmen sigortalı olduğunu bildiklerini ve bu nedenle risk almayı yeterli şekilde izlemediklerini savunurlar. Bu davranışsal tepkiler, herhangi bir sigorta planının yaygın dezavantajlarıdır.
Ancak bazı deneysel kanıtlar bu teorik kaygıları sorgulamaktadır. Kabul görmüş aklın aksine, bu çalışmaların en önemlileri güçlü düzenleyici ortamlara sahip ülkelerde mevduat sigortasının bankacılık sistemi kırılganlığı üzerindeki etkisinin istatistiksel olarak önemsiz olduğunu göstermektedir[4]. (Öncelikle) sofistike sigortasız alacaklıların gözlemci olarak hareket ettiği bir çerçevede, güçlü kurumsal ve yasal güvencelerin varlığıyla karakterize edilen ortamlarda, piyasa disiplininin genellikle banka istikrarı literatüründe iddia edildiği gibi işlev görmediği ima edilmektedir.
2. Northern Rock ve Silicon Valley Bank
Northern Rock ve Silicon Valley Bank başarısızlıkları vaka çalışmaları olarak kullanılarak, anılan makalede finansal istikrarı desteklemek için mevduat sahibi ve alacaklı disiplinine güvenmenin belirli yetersizlikleri vurgulanıyor. Her bankanın kesin koşulları farklı olsa da, ilgili çöküşlerinde çok sayıda ortak unsur vardı. En önemlisi, her iki örnek de sofistike yatırımcıların bile muhataplarını etkili bir şekilde izlemede başarısız olduğunu göstermiştir. Bu başarısızlıkların ilgili kurumlardaki hızlı büyümenin zemininde meydana gelmesi ve söz konusu bankaların karmaşık ticaret veya gizli bilanço dışı finansmanla uğraşmaması göz önüne alındığında bu daha da şaşırtıcıdır: her bankanın üstlendiği riskler oldukça şeffaftı.
ABD veya Birleşik Krallık’taki orta veya büyük ölçekli bir finans kuruluşunun iflas tehdidiyle karşı karşıya kalması durumunda, ilgili makamların yükümlülüklerini garanti altına almaya zorlanması durumunda, bu yükümlülükler, açık mevduat sigorta planları mevcut olsa bile, fiili olarak devlet tarafından garanti altına alınır. Bu durumlarda, teminatsız alacaklılar kurtarılır ve ahlaki tehlike ile ilgili herhangi bir iddianın temeli yok edilir.
3. Elde Edilen Sonuçlar
Ahlaki tehlike tezi hatalıysa, sigortanın banka düzenlemesinde oynadığı rol hakkında yeni bir düşüncenin zamanı gelmiştir. Kriz zamanlarında, orta ölçekli bankaların bile mevduat tabanlarının örtük bir garantisinden faydalanıyor gibi görünmesi gerçeği göz önüne alındığında, bu daha da önemlidir: Northern Rock ve Silicon Valley Bank, kendi yargı bölgelerinde varlık büyüklüğü açısından hiçbir şekilde sistemsel olarak önemli değildi, ancak her durumda bulaşma korkusu düzenleyici müdahaleye yol açmıştır.
Banka mevduat sigortasının genişletilmesinin finansal istikrarı sağlayıcı faydaları şunlardır:
Bankalara dönük panikleri önleme (panic-proofing banks): Sınırsız mevduat sigortası, modern teknoloji ve sosyal medyanın da etkisiyle, artık her zamankinden daha hızlı gerçekleşen mevduat akınlarını ortadan kaldırıyor;
Rekabeti artırma (enhancing competition): Sigortayı sınırlamak, daha güvenli olarak algılanan büyük bankalara orantısız bir şekilde fayda sağlıyor, rekabeti bozuyor ve daha küçük kurumlar için finansman maliyetlerini artırıyor;
Gölge bankacılık risklerini azaltma (reducing shadow banking risks): Sigorta tavanları büyük yatırımcıları 2007-2009 Küresel Finans Krizinin temel etkenlerinden biri olan gölge bankacılığa itiyor. Kapsamlı sigorta büyük ölçüde düzenlenmemiş gölge bankacılık sistemini sıkıştıracaktır.
Düzenlemenin basitleştirilmesi (simplifying regulation): Kapsamlı sigorta, karmaşık likidite düzenlemelerine olan ihtiyacı azaltarak varlık kalitesi denetimine odaklanmayı sağlayacaktır.
Para politikasının faydaları (monetary policy benefits): Merkez bankaları, finansal sistem genelinde para benzeri yükümlülüklerin dağılımını azaltarak para politikası üzerinde daha fazla kontrol sahibi olacaklardır.
4. Zorlukların Ele Alınması
Banka mevduatına genel sigorta sağlamanın ahlaki tehlike seviyelerini bir dereceye kadar artırabileceğine şüphe yoktur. Bu tür faydalar karşılığında, bankalar aşağıdakiler de dâhil olmak üzere güvenlik önlemleri içeren daha sıkı bir değerlendirme sistemine tabi tutulacaktır:
Faaliyet kısıtlamaları (activity restrictions): Birleşik Krallık’ın koruma kuralları gibi, yüksek riskli ticareti temel bankacılık faaliyetlerinden ayırmaya yönelik önlemler;
Sigorta planlarına ilişkin artırılmış finansman (increased funding of the insurance scheme): Mevcut mevduat sigorta fonları yetersiz finanse ediliyor ve kamu desteklerine bağımlı durumda; sürdürülebilirlik için yeterli finansman mekanizmaları kritik önem taşıyor.
Düzenleyici reformlar (regulatory reforms): Sigorta kapsamının genişletilmesi, ahlaki tehlikeyi azaltmak ve banka dayanıklılığını artırmak için daha sıkı ihtiyati tedbirlerle birleştirilmelidir.
Sonuç
İlk bakışta tartışmalı görünse de, ticari bankalar için sınırsız mevduat sigortası getirmek, yalnızca orta ölçekli kurumların mevduatının bile sistemsel sıkıntı sırasında garanti altına alındığı mevcut konumu yansıtacaktır. Bu dinamikler, tüm finansal sistemi güvence altına alan örtük devlet garantilerinin optimum olmayan bir karışımıyla sonuçlanarak, avantacılığa yol açar ve genellikle gizli olan ve banka veya yatırımcı maliyetlerine fiyatlandırılmayan riskler getirir.
[1]<https://moslereconomics.com/wp-content/pdfs/Proposals.pdf>; <https://www.cato.org/blog/warren-mosler-great-american-banking-myth>.
[2]<https://sms.cam.ac.uk/media/2864896/>.
[3]<https://scholarship.law.columbia.edu/faculty_scholarship/4504/>.
[4]<https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/390351468779344515/does-deposit-insurance-increase-banking-system-stability-an-empirical-investigation>.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.