Kanada ‘Vergisiz Tasarruf Hesapları’ Alanında Büyük Bir Başarı Yakaladı; ABD Temsilciler Meclisi de Bunu Dikkate Almalı

Çoğu Amerikalı için tasarruf yorucu bir deneyimdir. En kolay ulaşılabilir seçenek, parayı bir tasarruf veya yatırım hesabına koymak ve daha sonra alınan faiz, temettü veya sermaye kazançları üzerinden vergi ödemektir. Bir diğer seçenek ise, emeklilik için 401(k)’lar ve bireysel emeklilik sözleşmeleri (individual retirement arrangements), nitelikli tıbbi harcamalar için sağlık tasarruf hesapları (health savings accounts), nitelikli eğitim harcamaları için 529’lar ve işverenlerin belirli koşullar altında emekliliğe bağlı acil durum tasarruf hesapları (pension-linked emergency savings accounts) sunmalarına olanak tanıyan yeni Teminat 2.0 hükümleri gibi, sınırlı kullanımlar için dar bir şekilde belirlenmiş, vergi avantajlı hesaplardan oluşan karmaşık bir sistemde gezinmektir.

Oysa kuzeydeki komşumuz daha iyi bir çözüm buldu ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD) yasa koyucularının bunu dikkate almaları gerekir. Kanada’nın vergisiz tasarruf hesapları (tax-free savings accounts[1]), 2009 yılında başladığından bu yana Kanadalılara herhangi bir koşula bağlı kalmaksızın vergiden istisna tasarruf yapmaları için basit bir seçenek sundu. Vergisiz tasarruf hesapları, 18 yaş ve üzeri bireylerin vergi sonrası [yani kesinti yapılamayan (non-deductible)] katkılarda bulunabildiği, kazançların vergiden istisna olarak büyüyebildiği ve herhangi bir nedenle ilave vergi veya ceza gerektirmeden para çekme işleminin yapılabildiği bir tür evrensel tasarruf hesabıdır (universal savings account). 2024 yılındaki yıllık katkı limiti 7 bin Kanada doları (yaklaşık 5 bin 200 ABD doları) olup enflasyona endekslidir. Kullanılmayan katkı payı indirimi [buna ‘havuz’ (room) denilir] bir sonraki yıla devredilmekte ve cari yılda çekilen para da bir sonraki yılın katkı havuzuna eklenmektedir.

Kanada aynı zamanda bizimkine benzer vergi imtiyazlı emeklilik hesabı seçenekleri (tax-preferred retirement account options) olan 401(k)’lara benzer tescilli/kayıtlı emeklilik planları (registered pension plans) ve geleneksel (indirilebilir) bireysel emeklilik sözleşmelerine benzer kayıtlı emeklilik tasarruf planları (registered retirement savings plans) sunarken; Kanadalılar hızla vergisiz tasarruf hesaplarını tercih edilen tasarruf aracı (preferred saving vehicle[2]) haline getirdiler. 2013 yılına gelindiğinde, vergisiz tasarruf hesaplarına katkıda bulunan Kanadalı ailelerin payı ve vergisiz tasarruf hesabı katkılarının tutarı, kayıtlı emeklilik tasarruf planlarını veya tescilli/kayıtlı emeklilik planlarını aşmış ve 2020 yılı itibarıyla vergisiz tasarruf hesabı katkıları, kayıtlı emeklilik tasarruf planlarının ve tescilli/kayıtlı emeklilik planlarının toplamını geçmiştir.

2022 yılına ait bir anketten[3] elde edilen verilere göre Kanada’nın yetişkin nüfusunun %58’i (yüzde 58) vergisiz tasarruf hesabına sahipken, %46’sı emeklilik planına sahiptir. Aradaki fark özellikle genç yetişkinler için oldukça geniş olup; 18 ila 34 yaş arasındaki kişilerin %51’i bir vergisiz tasarruf hesabına sahipken, %38’i bir emeklilik planına sahiptir ki; bu da vergisiz tasarruf hesaplarının en büyük çekiciliğinin emekliliğin yanı sıra çeşitli amaçlar için fonlara anında ve sınırsız erişim olduğunu göstermektedir. Tasarruf ve yatırım için hangi hedeflerin en önemli olduğu sorulduğunda ise, verilen en yaygın yanıtlar ‘rahat bir şekilde emekli olmak’ ve ‘bir güvenlik ağı oluşturmak’ (retire comfortably and build a safety net) oldu ki; bu ikincisi, emeklilik hesaplarından ziyade vergisiz tasarruf hesapları ile daha iyi ele alınır.

2015 yılı verilerine dayanan bir araştırma[4], özellikle düşük gelirli hanelerin vergisiz tasarruf hesaplarına vergi imtiyazlı emeklilik hesaplarına kıyasla çok daha fazla katkıda bulunduğunu göstermektedir. Kazancı 80 bin Kanada dolarının altında olan hanelerin yaklaşık %34’ü vergisiz tasarruf hesabına katkıda bulundu ki; bu oran, emeklilik planına katkıda bulunan %20’den ya da emeklilik planına katkıda bulunan %18’den oldukça yüksektir. Bu fark, düşük gelir grupları için (örneğin, 10 bin Kanada dolarından daha az kazanan kişiler arasında) daha da belirgin olup; bunların yaklaşık %15’i bir vergisiz tasarruf hesabına katkıda bulunurken, sadece %3’ü bir emeklilik planına, %1’i de bir bireysel emeklilik planına katkıda bulunmuştur.

En son istatistikler, gelir yelpazesindeki Kanadalıların vergisiz tasarruf hesapları yoğun bir şekilde kullandığını göstermektedir. 2020 yılında vergisiz tasarruf hesaplarına sahip olan 16,1 milyon Kanadalı, yetişkin nüfusun yarısından fazlasını (yetişkin nüfusla yakından eşleşen vergi beyannamesi veren nüfusun %54’ü) temsil ediyordu. Vergisiz tasarruf hesabına sahip 16,1 milyon yetişkinden 3,2 milyonu 25 bin Kanada dolarından daha az kazanıyordu; bu da bu düşük gelirli grubun yaklaşık üçte birinin bir vergisiz tasarruf hesabına sahip olduğuna işaret etmektedir. 25 bin Kanada doları ile 40 bin Kanada doları arasında kazanan yetişkinlerin yaklaşık yarısı vergisiz tasarruf hesabına sahiptir. Vergisiz tasarruf hesabına sahip yetişkinlerin payı gelir arttıkça artmaktadır: en az 150 bin Kanada doları kazanan 4 yetişkinin üçünden fazlası vergisiz tasarruf hesabına sahiptir.

Ortalama vergisiz tasarruf hesabı katkısı, gelir ölçeği genelinde oldukça sabit kalıyor ancak yaklaşık 60 bin Kanada dolarından fazla kazanan kişiler için artıyor. Ortalama katkı, 60 bin Kanada dolarının altında kazanan her gelir grubu için yaklaşık 8 bin Kanada doları olup, 250 bin Kanada dolarının üzerinde kazananlar için yaklaşık 17 bin Kanada dolarına yükselmektedir.

Ortalama vergisiz tasarruf hesabı bakiyesi gelirle birlikte artıyor ancak yine de tüm gelir grupları için oldukça önemli, hatta birçok düşük gelirlinin gelirini aşıyor. En düşük gelir grubu için (5 bin Kanada dolarından az kazanan kişiler) ortalama vergisiz tasarruf hesabı bakiyesi yaklaşık 17 bin Kanada dolarıdır. 15 bin Kanada doları ile 20 bin Kanada doları arasında kazanan kişiler için ortalama vergisiz tasarruf hesabı bakiyesi yaklaşık 21 bin Kanada dolarıdır. Vergisiz tasarruf hesabı bakiyeleri, 250 bin Kanada dolarından fazla kazanan kişiler için ortalama 60 bin Kanada dolarına yükselmektedir.

Kısacası, Kanada’nın evrensel tasarruf hesapları, gelir ölçeğindeki haneler için özel tasarrufları ve finansal güvenliği teşvik etme ve milyonlarca düşük ve orta gelirli hane için etkili bir şekilde erişilebilir bir kötü gün fonu oluşturma açısından büyük bir başarı gibi görünmektedir. Özellikle düşük gelirli haneler, vergi avantajlı emeklilik hesapları yerine vergisiz tasarruf hesapları güçlü bir şekilde tercih etmekte ve kullanmaktadır.

ABD’deki yasa koyucuların şunu dikkate alması gerekir: Bazen daha basit olan daha iyidir. Düşük ve orta gelirli haneler, vergi cezası olmadan acil durumları ve diğer kısa vadeli harcamaları karşılamak için fonlara kolay erişim sağlayan basitleştirilmiş vergi avantajlı tasarruf sisteminden büyük fayda sağlayacaktır. Evrensel tasarruf hesapları Kanada’da harika bir şekilde çalıştı ve ABD’de de aynı şekilde çalışmayacağını düşünmek için hiçbir neden yoktur.

[1] < https://www.canada.ca/en/revenue-agency/services/forms-publications/publications/rc4466/tax-free-savings-account-tfsa-guide-individuals.html >

[2] < https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/75f0002m/75f0002m2023008-eng.htm >

[3] < https://www.rbc.com/newsroom/news/article.html?article=125775 >

[4] < https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/as-sa/98-200-x/2016013/98-200-x2016013-eng.cfm >

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bini aşkın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.