1. Amaç: Yapay zeka ve algoritmaların etik ve adaletle ilgili sorunlarına dikkat çekmek, bu teknolojilerin tasarımı, geliştirilmesi ve uygulanmasında adil, önyargısız ve şeffaf olunmasının önemli olduğunu vurgulamak, algoritmaların toplum üzerindeki etkilerinin yönetilmesi ve algoritmik adaletin sağlanması için dikkate alınması gereken önemli noktaları belirtmek, bu konuda toplumun, politika yapıcıların ve hukuk profesyonellerinin üstlenmesi gereken roller olduğunu ortaya koymak ve algoritmik adalet konusunda farkındalık yaratmak yazının başlıca amaçlarını oluşturmaktadır.
2. Kavram: Algoritmik adalet, yapay zeka (AI) ve makine öğrenimi gibi teknolojilerin kullanımında adalet ve tarafsızlık ilkelerinin korunması amacını taşır. Bu bağlamda, algoritmaların eğitim sürecinde kullanılan veri setlerinin çeşitliliğini ve adil bir temsilini sağlamak, yanı sıra olası yanlışlıklar ve önyargılar konusunda tedbirler geliştirmek esastır. Bu çabalar, algoritmik sistemlerin her bireye eşit ve adil muamele etmesini güvence altına almayı hedefler.
Algoritmik adalet, yapay zeka (AI) ve algoritmaların kullanımıyla ilişkili etik ve adalet sorunlarını ele alan bir alan olarak öne çıkar. Bu kavram, AI ve algoritmik sistemlerin tasarımı, geliştirilmesi ve uygulanmasında adil, önyargısız ve şeffaf olmalarını hedefler. Özellikle, bu teknolojilerin insan hayatı üzerindeki etkileri ve bu etkilerin nasıl yönetileceği algoritmik adaletin merkezinde yer alır.
3. Adil ve Önyargısız Olmak: Modern dünyada, algoritmalar karar verme süreçlerinde giderek daha fazla yer kaplamakta, çevrimiçi hizmetlerden yargı sistemlerine kadar geniş bir kullanım alanı bulmaktadır. Bu algoritmalar, kişisel tercihlere göre öneriler sunmaktan, bireylerin gelecekteki davranışlarını tahmin etmeye kadar çeşitli işlevleri yerine getirebilir. Ancak, bu sistemlerin önyargılı ve adaletsiz sonuçlar üretebilme potansiyeli, toplumsal sorunları derinleştirebilir. Bu nedenle, algoritmaların doğru ve objektif bir şekilde tasarlanması, adil olmaları gerekmektedir.
Algoritmaların gerçek dünya uygulamalarının anlaşılması kritik öneme sahiptir. Politika yapıcılar ve hukuk profesyonelleri başta olmak üzere, algoritmaları kullanan bireylerin, bu sistemlerin işleyişi, politika ve hukuk üzerindeki etkileri hakkında bilgi sahibi olmaları, kullanım koşulları ve gereklilikleri konusunda rehberlik almaları gerekmektedir. Algoritmaların güçlü ve zayıf yönlerini, kullanım alanlarını ve sınırlarını bilerek doğru kararlar alınabilmesi için yapay zeka okuryazarlığının yaygınlaşması önemlidir.
Algoritmik adalet, modern toplumların karşı karşıya olduğu en önemli zorluklardan biridir. Teknolojinin hızla geliştiği ve yapay zekâ ile algoritmaların hayatımızın her alanına nüfuz ettiği bir dönemde, bu sistemlerin adil, önyargısız ve şeffaf olması büyük önem taşımaktadır. Algoritmaların karar verme süreçlerine dahil olması, bir yandan işlemleri hızlandırıp verimliliği artırırken, diğer yandan da önyargı ve adaletsizlik riskini beraberinde getirmektedir. Bu nedenle, algoritmik adaletin sağlanması, teknolojinin olumlu etkilerinden faydalanırken olası negatif sonuçlarını minimize etme çabasını içermektedir.
4. Dikkate Alınması Gereken Önemli Noktalar: Algoritmaların çalışma prensipleri ve dayandıkları veri setleri hakkında şeffaflık sağlanmalıdır. Bu, algoritmaların karar verme süreçlerinin kolayca anlaşılabilir ve denetlenebilir olmasını garantiler. Algoritmaların eğitiminde kullanılan veri kaynaklarının çeşitliliği, önyargısız ve adil sonuçlar üretmeleri için kritik öneme sahiptir. Yanlış veya zararlı sonuçlara yol açan durumların düzeltilmesi için mekanizmaların oluşturulması, algoritmaların sorumluluğunun hukuki bir çerçeveye oturtulması gerekmektedir.
Algoritmaların tasarımı ve uygulamasında dikkate alınması gereken birkaç önemli nokta bulunmaktadır:
a. Şeffaflık: Algoritmaların nasıl çalıştığı, hangi verileri kullandığı ve nasıl kararlar ürettiği konusunda açıklık sağlanmalıdır. Bu, algoritmaların denetlenebilir olmasını ve halkın bu süreçler hakkında bilgi sahibi olmasını sağlar.
b. Çeşitlilik ve Kapsayıcılık: Algoritmaların eğitiminde kullanılan veri setlerinin çeşitli ve kapsayıcı olması gerekir. Böylece, algoritmaların farklı topluluklara yönelik önyargılı davranmasının önüne geçilir.
c. Hukuki ve Etik Sorumluluk: Algoritmaların yanlış veya zararlı sonuçlara yol açması durumunda, bu durumların düzeltilmesi için mekanizmaların oluşturulması gerekmektedir. Bu, algoritmaların hukuki ve etik bir çerçevede sorumluluk taşımasını sağlar.
d. Topluluk Katılımı: Algoritmik karar alma süreçlerinin geliştirilmesinde, bu süreçlerden etkilenecek toplulukların ve bireylerin görüşlerinin alınması ve aktif katılımlarının sağlanması önemlidir.
e. Eğitim ve Farkındalık: Algoritmaların doğru ve etkin bir şekilde kullanılabilmesi için, kullanıcıların bu araçlar hakkında yeterli bilgiye sahip olmaları gerekir. Bu, yapay zeka okuryazarlığının artırılmasıyla mümkün olabilir.
5. Ortak Çaba Zorunluluğu: Algoritmik adaletin sağlanması, sadece teknoloji üreticilerinin veya kullanıcılarının değil, aynı zamanda politika yapıcıların, hukukçuların ve toplumun genelinin ortak çabasını gerektirir. Algoritmaların toplum üzerindeki etkilerini anlamak ve yönetmek, herkes için daha adil ve kapsayıcı bir gelecek inşa etme yolunda atılacak önemli adımlardan biridir.
Algoritmik adalet kavramı teknolojinin adil ve etik bir şekilde kullanılmasını sağlamak ve algoritmaların olumsuz sosyal etkilerini azaltmak amacıyla giderek daha fazla dikkat çekmektedir. Zira günümüzde algoritmalar özellikle yargı sistemleri, kredi değerlendirme, işe alım süreçleri ve sosyal medya içerik yönetimi gibi alanlarda önemli yere sahip olmaya başlamıştır.
Algoritmik adaletin sağlanabilmesi için algoritmanın tasarımı ve eğitimi esnasında kullanılan verilerin ne olduğu, bu verilerle neler yapıldığı, algoritmanın uygulamadaki başarısının nasıl ölçüleceği gibi sorulara yanıt aranmalıdır.
Ayrıca, adaleti sağlamak amacıyla kullanılacak algoritmaların bağımsız bir şekilde nasıl denetleneceği, etkilenenler için itiraz yollarının nasıl oluşturulacağı gibi konular üzerinde durulmalıdır. Örneğin kredi ve kira başvurularında kullanılan algoritmaların eğitiminde kullanılan tarihsel ve coğrafi verilerin belirli sosyoekonomik veya ırksal gruplara karşı önyargı yaratma potansiyeli taşıdığı göz önünde bulundurulmalıdır. Bu araçların mucizevi ya da kötü niyetli girişimler olarak nitelendirilmesi yerine, şeffaflık ilkesi doğrultusunda insanlık için en faydalı kullanım yollarının araştırılması gerekmektedir.
6. Sonuç: Algoritmik adalet, teknolojinin adil ve etik bir şekilde kullanılmasını sağlamak, algoritmaların olumsuz sosyal etkilerini minimize etmek amacıyla giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu süreçte, algoritmaların toplum üzerindeki etkilerini derinlemesine anlamak ve yönetmek için teknik bilgi birikimi ve dikkatli bir yaklaşım gerekmektedir. Hukukun dilini ve mantığını kullanarak algoritmik adaletin sağlanması, hukuk profesyonelleri ve politika yapıcılar için önemli bir görev haline gelmiştir. Algoritmaların değerlendirilmesi, istenmeyen sonuçların tanınması ve bu sonuçlara karşı mücadele edilmesi konusunda hukukun rehberlik edici ilkeler sunması gerektiğinden hukuk uygulayıcıların ve politika yapıcıların “algoritmik adalet” üzerinde çalışması yerinde olacaktır.
* Bu yazının hazırlanmasında yapay zekadan yararlanılmıştır. Yapay zeka, yazının amacı ve içeriği konusunda destekleyici bir yaklaşım sergilemiştir.
Eğitim ve Formasyon
1969 yılında Karşıyaka'da doğdu. 1987 yılında İzmir Çınarlı Teknik Lisesi Elektrik bölümünden ve 1993 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi´nden mezun oldu. Teknik lise kökeninden gelen analitik bakış açısını hukuk formasyonuyla birleştirerek kariyerini şekillendirmiştir.
Yayıncılıkta Teknoloji ve Yapay Zekâ Vizyonu
• Ankara Barosu “Yapay Zekâ Hukuku Merkezi” Danışma Kurulu üyesidir.
• Legal Blog ve Legal Fikri ve Sınai Haklar Dergisinde Yapay Zekâ ve Hukuk üzerine çok sayıda makalesi yayımlanmıştır.
• Boğaziçi Üniversitesinde gerçekleştirilen “Yargıda Dijitalleşmenin Medenî Yargılamaya Egemen Olan İlkelere Etkisinin Araştırılması Projesi Ulusal Çalıştayı’na (20 Aralık 2024) katılmış ve Çalıştay’da Yapay Zeka Üzerine sunduğu görüşleri “Medeni Yargıda Dijitalleşmenin Etkileri” isimli kitapta yer almıştır.
• NilRTV de Mersin Önceki Baro Başkanı Av. Bilgin Yeşilboğaz ile iki kez Yapay Zeka ve Hukuk konulu canlı yayın röportajına katılmıştır.
• 2001 yılında Legal Yayıncılık A.Ş. ve Legal Kitabevi A.Ş.'nin kurucu ortağı ve yönetim kurulu üyesi olarak sektöre yeni bir soluk getirmiştir. Klasik yayıncılığı teknolojiyle birleştirerek, Türkiye’nin en kapsamlı kaynaklarından biri olan **"Legal Online Veri Tabanı"**nı (Legalbank) hukuk dünyasına kazandırmıştır. "Yapay Zeka ve Hukuk" alanındaki gelişmeleri yakından takip ederek, hukuk teknolojilerinin (LegalTech) Türkiye'deki gelişimine ve yayıncılık süreçlerine entegrasyonuna yönelik çalışmalarına devam etmektedir.
Akademik ve Uluslararası Girişimler
Yayıncılık faaliyetlerini ulusal sınırların ötesine taşıyarak uluslararası bir vizyon ortaya koymuştur.
• YÖK ve TÜBİTAK ULAKBİM kriterlerine uygun, hakemli 10 akademik hukuk dergisinin sorumlu yazı işleri müdürlüğünü yaparak doktrinin gelişimini desteklemektedir.
• Arnavutluk’ta kurduğu Legal Publishing Shpk ve Tiran’da yayımlanan Revista Akademike Legal (Arnavutça/İngilizce) dergisi ile Türk hukuk yayıncılığının yurt dışındaki temsilcisi konumundadır.
• Özellikle Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu gibi temel yasaların değişim süreçlerinde hazırladığı karşılaştırmalı eserler ve sistematik çalışmalar, bugün hala hukukçuların temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır.
Baro ve Mesleki Örgütlenme Çalışmaları
• İstanbul Barosu: İstanbul Barosu Mevzuatı Araştırma ve Geliştirme Komisyonu Başkan Yardımcılığı görevine uzun yıllar devam etti. İstanbul Barosu Avukat Hakları Merkezi´nin (AHM) kurucu üyeliği ve uzun süre merkez yönetim kurulu üyeliğinde bulundu. 2022 – 2023 yılları arasında İstanbul Barosu AHM Sözcüsü oldu. İstanbul Barosu Sağlık Komisyonu üyeliğinde de bulunan Çakmakcı, İstanbul Barosu “Avukat Hakları” ve “CMK” Eğitim sertifikalarına sahiptir. İstanbul Barosu, Kat Mülkiyeti Hukuku Komisyonu, Çevre ve İmar Komisyonu üyesidir. İstanbul Barosu Kooperatif Hukuku Komisyonunun kurulmasına öncülük etmiştir. Kuruluşunda ve bazı dönemlerinde İstanbul Barosu “Baro Meclisi” üyesi olmuştur.
• Türkiye Barolar Birliği (TBB): Türkiye Barolar Birliği Avukat Hakları Merkezi Genel Sekreterliği görevini yürütmüştür. Türkiye Barolar Birliği "Arama Konferansı" Moderatörlük Eğitimini tamamlamıştır. Antalya Barosu, Mersin Barosu ve Hatay Barosu'nda Avukatlık Hukuku üzerine seminerler vermiştir. Seminerleri TBB Televizyonunda yayınlanmıştır. "Avukat Hakları" isimli TBB AHM iç eğitim yayınını hazırlamıştır.
• Delegelik ve Grupsal Faaliyetler: İstanbul Barosu Genel Kurulunda 2018-2020 ve 2022 – 2024 dönemi “Türkiye Barolar Birliği İstanbul Delegesi” seçilmiştir. 2024-2026 Dönemi Türkiye Barolar Birliği İstanbul 1. Yedek Delegesi olarak seçilmiştir. Önce İlke Çağdaş Avukatlar Grubunun iki dönem Yürütme Kurulu üyeliği görevini yürütmüştür.
Kurumsal Kariye ve Eğitmenlik
• Kurumsal Deneyim: Lebib Yalkın Yayınlarında Vergi ve Ticaret Hukuku Mevzuat Uzmanı ve Mükellefin Dergisi Yazı İşleri Müdür Yardımcısı olarak çalıştıktan sonra, Türkiye İş Bankası Hukuk İşleri Müdürlüğünde uzun süre Avukatlık yapmıştır.
• Eğitmenlik: Türkiye İş Bankası Eğitim Müdürlüğünde orta ve üst düzey yöneticilere “Hukuk Eğitmeni” olarak hukuk dersleri verdi. Türkiye Bankalar Birliği Eğitim Merkezinde “Hukuk Eğitmeni” olarak dersler vermiştir.
• Modern Hukuk Akademisi: Modern Hukuk Akademisinin Başkanlığını ve Hukuk Eğitmenliği görevini yürütmüştür. Akademi bünyesinde "Sağlık ve Hukuk Gündemi" ve "Hukuk Söyleşileri" başlıklı söyleşileri hukukçu ve doktorların katılımı ile gerçekleştirmiş ve online yayınlamıştır.
• Görevler: İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı Uzlaştırma Bürosunda Uzlaştırmacı olarak görev yapmıştır. Sakarya Üniversitesi "Uzlaştırmacı Eğiticiliği Eğitimi" sertifikasına sahiptir. Arabuluculukta Taraf Avukatları Grubunun (ATAG) kurucularındandır.
Sosyal Sorumluluk, Kültür ve Sanat
• Sivil Toplum: Kamu Yararını Savunma Derneği Başkanlığı görevini uzun yıllar yürütmüştür. Bu çerçevede çevre, kadın ve avukat haklarına yönelik çalışmalar yapmıştır. Kadıköyü Bilim Kültür ve Sanat Dostları Derneği Yönetim Kurulu Üyesi olup Moda sahilinin korunması ve yeşil alanların savunulması için faaliyetler yürütmüştür. Anadolu Yakası Balkan Göçmenleri Derneği Başkan Yardımcısıdır.
• Kültür ve Yayıncılık: Taşınmaz ve Kira Hukuku Grubu Dergisi Yayın Kurulu üyesidir. Türkçe / İngilizce yayınlanan “Makam Müzik Dergisi” isimli Türk Müziği Dergisinin Sorumlu Yazı İşleri Müdürüdür. Modanın Renkleri Müzik Korosunda “Korist” olarak yer almıştır.
• Uluslararası Ödüller: Yemek Kitapları editörü olup, editörlüğünü yaptığı iki ayrı yemek kitabı ile Gourmand Cookbooks Awards tarafından iki kez “Dünyanın En İyi Yemek Kitapları Editörü” ödülüne layık görülmüştür.
Halen Kadıköy´de İstanbul Barosuna kayıtlı olarak serbest avukatlık faaliyetlerini sürdürmektedir.