Giriş
Avrupa Komisyonu, 10 Temmuz 2025 tarihinde, yapay zekâ sektörünün 2026 yılında tamamen yürürlüğe girecek olan Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası[1] [EU Artificial Intelligence Act] kapsamındaki Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları[2] model sağlayıcılarına yönelik yükümlülüklere hazırlanmasına yardımcı olmak amacıyla gönüllü bir Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları yayınlamıştır.
Bu kurallar gönüllülük esasına dayansa da, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın güvenlik, şeffaflık ve telif hakkı koşullarına uyumu göstermek için net bir yol sağlamakta ve Avrupa Birliği’nin sektörle birlikte çalışarak güvenli, hesap verebilir ve inovasyona uygun bir yapay zekâ ekosistemi oluşturma amacını yansıtmaktadır.
- Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları [Code of Practice for General-Purpose Artificial Intelligence]
Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası kapsamında;
‘Genel amaçlı yapay zeka modeli’, piyasaya sunulmadan önce araştırma, geliştirme veya prototipleme faaliyetleri için kullanılan yapay zekâ modelleri hariç olmak üzere, büyük ölçekte kendi kendini gözetleme kullanılarak büyük miktarda veriyle eğitilmiş, önemli ölçüde genellik gösteren ve modelin piyasaya sunulma biçiminden bağımsız olarak çok çeşitli farklı görevleri yetkin bir şekilde yerine getirebilen ve çeşitli alt akış sistemlerine veya uygulamalarına entegre edilebilen bir yapay zekâ modeli anlamına gelir.
- Uygulama kuralları hakkında
Bu kurallar, uzmanlar, sivil toplum ve OpenAI, Microsoft ve Google gibi büyük yapay zekâ sağlayıcılarının yer aldığı çok paydaşlı bir süreçle geliştirilmiştir.
Söz konusu kurallar, özellikle;
- Madde 53 kapsamında tüm Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları sağlayıcıları için,
- Madde 55 kapsamında ise sistemik risk taşıyan, yani olağanüstü yüksek yeteneklere veya geniş kapsamlı etkiye sahip Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları modellerinin sağlayıcıları için
Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları sağlayıcılarının Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası kapsamındaki yasal yükümlülüklerini yerine getirmelerine yardımcı olmak için bağlayıcı olmayan bir mekanizma görevi görür.
- Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın 53. ve 55. maddeleri ne gerektirmektedir?
Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın 53. ve 55. maddeleri[3], Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları modellerinin sağlayıcılarına yönelik özel yükümlülükleri belirlemektedir:
3.1. Madde 53
Bu madde, büyüklük veya risk seviyesinden bağımsız olarak tüm Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları modeli sağlayıcıları için geçerli olup, sağlayıcıların şunları yapmasını gerektirmektedir:
- Modellerinin nasıl oluşturulduğu, eğitildiği ve test edildiğine ilişkin, yetenekleri, sınırlamaları ve amaçlanan kullanımları da dâhil olmak üzere ayrıntılı belgeleri hazırlamak ve güncel tutmak;
- Yapay Zekâ Ofisi tarafından sağlanan bir şablona göre, modelleri eğitmek için kullanılan içeriğin yeterince ayrıntılı, kamuya açık bir özetini sağlamak;
- Avrupa Birliği telif hakkı yasalarına uyum sağlamak, hakları saklı tutmak ve eğitim verilerinin yasal kullanımını sağlamak için bir politika oluşturmak,
- Gizli bilgileri korurken, talep üzerine alt akış geliştiricileri ve düzenleyici otoritelerle ilgili bilgileri paylaşmak.
3.2. Madde 55
Bu madde, ölçeği veya yetenekleri sistemik risk yaratabilecek en gelişmiş Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları modelleri için geçerli olup bu modellerin sağlayıcıları daha da ileri giderek şunları yapmak zorundadır:
- Güvenlik ve güvence risklerinin değerlendirilmesi ve azaltılması;
- Model yaşam döngüsü boyunca yeterli düzeyde siber güvenlik korumasının sağlanması,
- Ciddi olayların belgelenmesi ve düzenleyici otoritelere derhal raporlanması ve bunlara yönelik düzeltici önlemlerin alınması.
Yeni kurallar doğrudan bu maddelere eşlenerek sağlayıcılara takip edebilecekleri bir çerçeve sunmaktadır.
- Bu kuralları kim imzalayabilir?
Avrupa Komisyonu’nun mezkûr kuralları onaylamasının ardından, bu kuralları gönüllü olarak imzalayan Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları sağlayıcıları yukarıdaki yükümlülüklere uyduklarını gösterebileceklerdir.
Avrupa Birliği dışındakiler de dâhil olmak üzere, herhangi bir Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları sağlayıcısı (veya potansiyel gelecekteki sağlayıcılar), modelleri Avrupa Birliği içinde kullanıma sunulduğu sürece kuralları imzalayabilir. Şu ana kadar onaylanan imzacılar arasında OpenAI, Google, Microsoft, Amazon, IBM ve Meta yer almaktadır.
Anılan kuralları imzalamak, uyumun diğer, daha karmaşık yollarla kanıtlanmasına kıyasla daha fazla yasal kesinlik sağlayabilir ve gelecekteki mevzuata uyum yükümlülüklerini azaltabilir.
- Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kurallarının yapısı
Bahsi geçen kurallar, her biri yapay zekâ modeli yönetiminin bir temel alanını ele alan 3 bölümden oluşmaktadır:
5.1. Şeffaflık [Madde 53 (transparency)]
Bu bölüm, Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları sağlayıcılarının sistemlerinin nasıl çalıştığını sarih olarak açıklamasını sağlayarak, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası şeffaflık kurallarının karşılanmasına yardımcı olur ve düzenleyici otoritelere ve alt akış kullanıcılarına modelleri sorumlu bir şekilde değerlendirmek ve kullanmak için gereken bilgileri sağlar.
Bu bölümde, sağlayıcılardan üç temel şey yapmaları istenmektedir:
- Her bir modelin belgelendirilmesi [document each model] yani gelişim, eğitim, yetenekler ve sınırlamalar ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Bu, sağlanan Model Dokümantasyon Formu [model documentation form] kullanılarak yapılabilir ve bu formun en az 10 (on) yıl boyunca güncel tutulması gerekir.
- Talep üzerine bu dokümantasyon [share this documentation] sistem üreticileri ve Avrupa Birliği düzenleyici otoriteleri (Yapay Zekâ Ofisi[4]) ile paylaşılmalı ve ticari sırlar gibi hassas veriler korunmalıdır.
- Doğruluğun ve güvenliğin sağlanması [ensure accuracy and security] yani tanınmış yerleşik protokoller ve teknik standartlar izlenerek bilgi bütünlüğü korunmalıdır.
Sağlayıcılardan ayrıca, yapay zekânın nasıl geliştirildiği ve kullanıldığı konusunda açıklığın teşvik edilmesine yardımcı olmak için, dokümantasyonun herhangi bir bölümünün güvenli bir şekilde kamuya açıklanıp açıklanamayacağını (web siteleri veya diğer uygun araçlar vasıtasıyla) değerlendirmeleri istenmektedir.
5.2. Telif Hakkı [Madde 53(1-c); (copyright)]
Bu bölümde, Avrupa Birliği telif hakkı yasalarına uyum için bir çerçeve sunulmaktadır.
Sağlayıcıların şunları yapması gerekir:
- Güncel bir telif hakkı politikasının sürdürülmesi, politikanın uygulanması ve denetlenmesi için kuruluş içinde sorumlulukların belirlenmesi.
- Eğitim verilerinin yasal kaynaklardan elde edildiğinden, ödeme duvarlarının aşılmadığından veya ihlalleriyle bilinen sitelerin kullanılmadığından emin olunması.
- En son teknoloji ürünü, makine tarafından okunabilir tespit yöntemleri kullanılarak hak çekincelerinin [rights reservations] belirlenmesi ve bunlara uyulması. Bu, Robot Hariç Tutma Protokolü’ne (robots.txt) uygun olarak talimatları okuyan ve uygulayan web tarayıcılarının kullanılması ve standart olarak kabul edilen veya ilgili sektörlerde yaygın olarak kullanılan varlık tabanlı veya konum tabanlı etiketler gibi hak çekinceleri için kabul görmüş diğer makine tarafından okunabilir protokollerin veya meta verilerin tanınmasını içerir.
- Denetimi desteklemek için hak sahipleriyle ilgili teknik bilgilerin (örneğin tarayıcı kuralları) paylaşılması.
- Telif hakkını ihlal eden çıktıların önlenmesi için makul teknik önlemlerin alınması ve bu önlemlerin kullanım şartlarına yansıtılması.
- Telif hakkıyla ilgili sorular için bir iletişim noktası ve açık, adil bir şikâyet sürecinin sağlanması.
5.3. Güvenlik ve Güvence [Madde 55 – yalnızca sistemik modeller (safety and security)]
Bu bölüm, ölçek, kapasite veya erişim nedeniyle sistemik risk taşıyan Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları modelleri sağlayıcıları için geçerlidir. Bu kuralın imzacıları, riskleri önlemek, tespit etmek ve azaltmak için en son teknoloji ürünü bir Güvenlik ve Güvence Çerçevesi [Safety and Security Framework] oluşturmayı, uygulamayı ve düzenli olarak güncellemeyi taahhüt eder.
Çerçeve şunları içermelidir:
- Risk değerlendirmesi [risk assessment]: Sağlayıcılar [providers], dağıtım öncesinde güvenlik açıklarını ve zararlı davranışları belirlemek için düşmanca ve gerçek dünya testleri de dâhil olmak üzere sürekli değerlendirmeler yapmalıdır.
- Olay bildirimi [incident reporting]: Sağlayıcılar, ciddi güvenlik veya güvence sorunları ortaya çıktığında Yapay Zekâ Ofisi’ni [Artificial Intelligence Office] veya ilgili makamları derhal bilgilendirmelidir ki; bu sayede zamanında denetim ve düzeltici eylem mümkün olur.
- Tasarıma dayalı güvenlik [security by design]: Sağlayıcılar, veri zehirlenmesi, model hırsızlığı ve düşmanca saldırılar gibi tehditlere karşı koruma sağlamak için model yaşam döngüsü boyunca güçlü siber güvenlik önlemlerini entegre etmelidir.
- Kötüye kullanımın tespiti ve azaltılması [misuse detection and mitigation]: Sağlayıcılar, kötü amaçlı kullanım belirtilerini izlemeli ve zararı sınırlamak için orantılı önlemler almalıdır.
- Net hesap verebilirlik [clear accountability]: Sağlayıcılar, ortaya çıkan tehditlere karşı hızlı ve koordineli yanıtlar sağlamak amacıyla güvenlik ve güvence yönetiminden sorumlu kişileri veya ekipleri belirlemelidir.
Sağlayıcılar bu önlemleri takip ederek sistemik risklerin proaktif yönetimini gösterebilir ve Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nda belirlenen en yüksek standartlara uyum sağlayabilirler.
- Bu kurallar Birleşik Krallık’taki işletmeler için neden önemlidir?
Birleşik Krallık, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’na bağlı olmasa da, etki alanı Avrupa Birliği sınırlarının çok ötesine uzanmaktadır. Birçok Birleşik Krallık şirketi, Avrupa Birliği içinde kullanılan ürün ve hizmetlerde Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları modelleri geliştirmekte, entegre etmekte veya dağıtmakta ya da bunları yapan kuruluşlarla ortaklık yapmaktadır. Pratikte bu, Birleşik Krallık’taki sağlayıcıların, dağıtıcıların ve entegratörlerin, anılan kuralların şeffaflık, telif hakkı ve güvenlik yükümlülüklerini karşılamak üzere oluşturulmuş modellerle giderek daha fazla karşılaşacağı anlamına gelir.
Yapay zekâ düzenlemelerinin küresel ivme kazanmasıyla, uyumlu politikaların ve durum tespitinin benimsenmesi rekabette avantaj sağlayabilir, sınır ötesi operasyonların daha sorunsuz gerçekleşmesini sağlayabilir ve Birleşik Krallık’ın gelecekte benzer çerçeveleri benimsemesi durumunda Birleşik Krallık’taki işletmelerin rakiplerinden önde olmasını sağlayabilir.
- Kuralların ileriye dönük önemi
Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları, Avrupa Birliği’nin yapay zekâ düzenlemesine aşamalı yaklaşımında önemli bir dönüm noktasını temsil etmektedir. İsteğe bağlı olmasına rağmen, anılan kurallar, Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları sağlayıcılarının Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın temel hükümlerine nasıl uyum sağlayabilecekleri konusunda, 2026 yılındaki tam yürürlüğe girmesinden çok önce, erken bir açıklık ve yapı sunmaktadır.
Söz konusu kurallar, teknoloji, düzenlemeler ve uluslararası en iyi uygulamalarla birlikte gelişecek ve özellikle şeffaflık ve telif hakkı gibi alanlarda küresel bir standart haline gelme potansiyeli taşıyan “canlı bir belge” durumundadır. İşletmeler, bunu tek seferlik bir yasal uyum görevi olarak değil, devam eden yönetişimin bir parçası olarak görmelidir.
Özetle, Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kuralları, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası standartlarını karşılamak için erken netlik sunarak sağlayıcıların ve kullanıcıların riski azaltmalarına, sorumluluklarını göstermelerine ve gelecekteki düzenlemelere hazırlanmalarına yardımcı olmaktadır.
Sonuç
Genel Amaçlı Yapay Zekâ Uygulama Kurallarının yayınlanması, Avrupa Birliği’nin yapay zekâ düzenlemeleri uygulamasında önemli bir gelişmedir. Dengeli ve işbirliğine dayalı bir yaklaşımı yansıtarak, sektöre, uygulama başlamadan çok önce yeni yasal beklentilere uyum sağlamaya başlamak için yapılandırılmış ve esnek bir araç seti sunmaktadır. Yapay zekâ sağlayıcıları için bu kuralların imzalanması, yasal kesinlik, risk azaltma ve kamuoyu güvenilirliği sağlayabilir. Yapay zekâ kullanıcıları ve alt sektörlerdeki işletmeler için ise güvenli ve etik benimseme konusunda rehberlik sağlar.
[1]<https://artificialintelligenceact.eu/>.Bu konuda bkz.<https://emlaw.co.uk/eu-ai-act-overview/>.
[2]<https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/contents-code-gpai>.
[3]<https://artificialintelligenceact.eu/article/53/>;<https://artificialintelligenceact.eu/article/55/>.
[4]<https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ai-office>.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.