Bilimsel Araştırmalarda Yeni Dönem: TÜBİTAK Üretken Yapay Zekâ Rehberi Hakkında Her Şey

A.Yapay Zekâ Çağında Bilimsel ve Hukuki Egemenlik: Bilişsel Bir Eşik

Şubat 2026 tarihindeyiz. TÜBİTAK tarafından henüz bir ay önce, Ocak 2026’da yayımlanan “Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi”, bilimsel araştırma ekosistemimiz için sadece idari bir düzenleme değil; insanlığın Platon’un Mağarası’ndan çıkışını temsil eden ontolojik bir kırılma noktasının önemli bir normatif belgesidir.

Bu rehber, enformasyon çağında “bilgi kıtlığı” paradigmasından “bilgi bolluğu” paradigmasına geçişin sancılarını yönetmeye çalışan, stratejik bir temel taş niteliğindedir. Ancak bu metni, zekâmızın biyolojik kısıtlarını —dikkat daralması, bellek sınırı, önyargı eğilimleri— telafi eden ve zihnimize eklemlenen bir “yapay uzuv” teknolojisiyle kuracağımız yeni ilişkinin epistemik anayasası olarak yeniden okumak zorundayız.

TÜBİTAK rehberinin, yapay zekâyı hukuki bir fail değil, insan muhakemesini destekleyen bir “mercek” ve “ayna” olarak konumlandırması; savunduğumuz “hâkim/araştırmacı/insan merkezli algoritmik adalet” anlayışıyla derin bir uyum içindedir.

Rehberin ÜYZ çıktıları üzerindeki nihai sorumluluğu insanda tutması, bilginin sadece istatistiksel bir kelime dizilimi değil, bir “yargıda bulunma” ve “bağlam kurma” faaliyeti olduğu gerçeğini teyit ederek insanı zihinsel bir ataletten korumaktadır. Bu yaklaşım, özgürlüğü “bilmeme halinin karanlığındaki bir kumar” olmaktan çıkarıp, neden-sonuç ilişkisinin tam farkındalıkla yönetildiği bir “bilinçli nedenselliğe” taşıma hedefimize hizmet eder.

Ancak vizyonumuz, bu rehberin sunduğu ihtiyatlı “güvenlik duvarını” bir adım öteye taşıyarak; yapay zekâyı dışsal bir risk nesnesi olarak görmekten vazgeçip, onu bir “kör nokta disiplini” ile sistemimize entegre etmeyi hedeflemektedir. Yuval Noah Harari’nin distopik bir dille uyardığı, dili hackleyen “vizesiz inorganik göçmenler” karşısında Ulusal teknolojik egemenliğimizi ve bağımsızlığımızı korumanın yolu yasaklamak değil; teknolojiyi Ulusal bir “Dijital Mühür” ile tescil ederek denetlenebilir sistemler halinde bir düzene sokmaktır.

Bu çerçevede, TÜBİTAK’ın özellikle değerlendiriciler için getirdiği mutlak kısıtlamaları, teknolojiyi 2023 başındaki seviyesinde donduran bir “dijital atalet” riski olarak gördüğümüzü ancak kamu otoritesinin önünde henüz detaylı ve yeterli yasal düzenlemeler olmadığı gerçeğini de bilerek bu anlamda eleştirilerimizin kurumlarımızın ve Ulusumuzun gelişimine yönelik yapıcı olarak ortaya koymanın etik bir zorunluluk olduğunun bilincinde olduğumuzu da belirtiyoruz. Bu bağlamda gerçek bağımsızlık ve ilerlemenin; araştırmacının bilişsel sınırlarını bir yapay “protez/uzuv” gibi tamamlayan yapay zeka teknolojisini, yerli altyapılar ve güvenli protokoller üzerinden “artırılmış bir özgürlük” düzenine tahvil etmekle mümkün olacağını söylüyoruz.

Önemle vurgulamak gerekir ki; TÜBİTAK’ın çizdiği bu normatif çerçeve, Üretken Yapay Zekâyı (ÜYZ) yalnızca metin üreten sığ bir otomasyon katmanı olarak değil; Büyük Dil Modellerinden (LLM) Difüzyon Modellerine kadar uzanan, görsel, işitsel ve sentetik veri üretimini kapsayan çok boyutlu bir ‘bilişsel mimari’ olarak tanımlamaktadır. Rehberin, hızla evrilen model isimlerine takılmak yerine doğrudan ‘işlevselliğe odaklanan’ teknoloji-agnostik yaklaşımı, bizim savunduğumuz ‘yapay uzuv’ felsefesinin teknik bir tescili niteliğindedir.

Bu geniş perspektif, yapay zekânın sadece basit bir metin tamamlama aracı değil; araştırmacının görme, kurgulama ve analiz etme kapasitesini her boyutta genişleten stratejik bir ‘mercek’ olduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla bu rehber, model isimlerinden bağımsız olarak, insanın sınırlı rasyonelliğine eklemlenen her türlü bilişsel eklentinin sorumlu ve etik sınırlarını belirleyen dinamik bir anayasa işlevi görmektedir

B.TÜBİTAK’ın Bilimsel Bütünlüğü ve Epistemik Mülkiyeti Mühürleme Hedefi

Peki, TÜBİTAK bu rehberle bilimsel bütünlüğü ve epistemik mülkiyeti mühürlemeyi nasıl hedefliyor? İnsanlığın Homo Sapiens’ten Homo Augmentus’a (Artırılmış İnsan) geçiş sürecinde bu rehberin sunduğu teknik ve etik mimariye kuşbakışı bakalım.

TÜBİTAK, Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) teknolojilerinin bilimsel araştırma ekosistemine hızla entegre olmasının yarattığı fırsatları ve beraberinde getirdiği etik/hukuki riskleri yönetmek amacıyla Ocak 2026 tarihinde “Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi”ni yayımlamıştır. Rehber, sadece metin üreten sistemleri değil; Büyük Dil Modelleri (LLM’ler) ve Difüzyon Modelleri gibi modern yapay zekâ mimarilerini temel alarak teknolojinin kapsamını geniş bir perspektifle tanımlamaktadır.

Rehberine aşağıdaki bağlantıdan erişebilirsiniz.

https://tubitak.gov.tr/sites/default/files/2026-01/UYZ_Rehberi_v04_TR.pdf

Bu rehberin hazırlanış temellerini ve kuşbakışı görünümünü şu ana başlıklarla özetleyebiliriz:

1.Kim ve Nerede Hazırladı?

Rehber, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından, kurumun kendi destek süreçlerinde (başvuru, değerlendirme ve izleme) uygulanmak üzere kurumsal düzeyde hazırlanmıştır.

Rehberin uygulanması; ARDEB, TEYDEB, BİDEB, BİTO ve UİDB gibi ana destek birimlerinin yanı sıra; Hukuk Hizmetleri Başkanlığı (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve Fikri ve Sınai Mülkiyet uyumu için), Bilgi İşlem Daire Başkanlığı (siber güvenlik ve teknik altyapı için), Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) (etik ihlaller için) ve TÜBİTAK Yapay Zekâ Enstitüsü (YZE) (uzmanlık ve koordinasyon desteği için) ile birlikte yürütülür.

Rehberin sahaya nasıl ineceği de ayrıca tanımlanmış durumda. Bu kapsamda, rehberdeki kural ve tavsiyelerin TÜBİTAK genelinde tutarlı biçimde uygulanmasının sağlanması, ilgili süreçlerin koordine edilmesi ve rehberin etkinliğinin takip edilmesine ilişkin sorumluluk; TÜBİTAK Başkanı tarafından uygun görülecek bir Başkan Yardımcılığına bağlı olarak yürütülür. Sorumlu birimlerin görevleri arasında; rehberin tüm paydaşlara (başvuru sahipleri ve değerlendiriciler) duyurulması, gerekli eğitimlerin planlanması ve verilmesi, başvuru ve değerlendirme sistemlerinde gerekli teknik düzenlemelerin yapılması, ihlal bildirim mekanizmasının işletilmesi ve rehberin periyodik olarak gözden geçirilmesi yer alır.

2.Neden Hazırlandı?

ÜYZ’nin bilimsel keşif süreçlerini hızlandırma potansiyeli kabul edilmekle birlikte; yanlış bilgi üretimi (halüsinasyon), algoritmik önyargı, veri gizliliği ihlalleri ve fikri mülkiyet sorunları gibi risklerin bilimsel bütünlüğü ve bilime duyulan güveni sarsmasını önlemek hedeflenmiştir. Rehberin siber güvenlik perspektifi, ÜYZ modellerinin ‘ezberleme’ (memorization) riskine odaklanmaktadır. Özellikle modelin eğitildiği verilerden kimlik bilgilerinin geri elde edilmesini amaçlayan ‘model ters çevirme’ saldırılarına karşı proaktif bir set çekilmiştir.

3.Ne İçin Hazırlandı?

Rehberin temel amacı; araştırma bütünlüğünün korunması, değerlendirme süreçlerinde adalet ve şeffaflığın sağlanması, KVKK uyumu ve fikri hakların güvence altına alınmasıdır. Ayrıca bu çalışma, Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi ve OECD, UNESCO gibi kuruluşların uluslararası ilkeleriyle uyumlu bir çerçeve sunmayı amaçlar.

4.Kapsamı Nedir?

Rehberin muhatabı; TÜBİTAK desteklerine başvuran tüm araştırmacılar, öğrenciler ve kurumlar (Başvuru Sahipleri) ile bu projeleri inceleyen hakemler, panelistler ve izleyicilerdir (Değerlendiriciler).

Rehber sadece yeni başvuruları değil; yürürlükteki projelerin ara, gelişme ve sonuç raporlarının hazırlanma süreçlerini de kapsar.

5.Temel Yaklaşımı Nedir?

Rehber, yapay zekâyı hukuki veya etik bir fail olarak kabul etmez; tüm süreçlerde nihai sorumluluğun ve hesap verebilirliğin insanda olduğu “insan odaklılık ve gözetim” ilkesini benimser.

Bu metin, yapay zekânın araştırmacılar için verimlilik artıran bir destek aracı olarak görülmesi ile değerlendiriciler için gizlilik nedeniyle yasaklanması arasındaki keskin ayrımı netleştiren bir güvenlik duvarı ve etik pusula niteliğindedir.

TÜBİTAK tarafından yayımlanan bu rehber, kurumun sunduğu destek programlarının tüm aşamalarında yer alan farklı paydaşları kapsamakta ve bu kişilerin kurallara uymasını zorunlu kılmaktadır.

C.Rehberin Temel Muhatapları:

Rehberin temel muhatapları şu iki ana grupta toplanmaktadır:

1.Başvuru Sahipleri

TÜBİTAK destek programlarına başvuru yapan, proje önerisi veya rapor sunan tüm kişi ve kuruluşlardır. Bu grup şunları içerir:

1.1.Bireysel Başvurular: Araştırmacılar, proje yürütücüleri ve öğrenciler.

1.2.Ekip ve Ortaklar: Proje ekipleri, proje ortakları ve projede yer alan danışmanlar.

1.3.Kurumsal Yapılar: Üniversiteler, araştırma merkezleri ve şirketler gibi tüzel kişilikler.

Kişisel veri tanımı; proje ekibinin özgeçmişlerini, akademik kayıtlarını ve araştırma kapsamında işlenen gerçek kişilere ait verileri (anket/hasta verileri) kapsar. KVKK kişisel veri koruması esasen gerçek kişilere ilişkindir. Tüzel kişi bilgileri kural olarak kişisel veri sayılmamakla birlikte, bir gerçek kişiyi doğrudan ya da dolaylı olarak belirlenebilir kıldığı ölçüde kişisel veri değerlendirmesi gündeme gelebilir.

2.Değerlendiriciler ve Karar Vericiler

Projelerin bilimsel, teknik veya idari olarak incelenmesi, izlenmesi ve raporlanması süreçlerinde görev alan tüm paydaşlardır. Bu grup şunları kapsamaktadır:

2.1.Hakemler ve Panelistler: Başvuruları bilimsel olarak değerlendiren uzmanlar.

2.2.İzleyiciler ve Danışmanlar: Desteklenen projelerin ilerleyişini takip eden veya dışarıdan görüş sunan kişiler.

2.3.Raportörler: Değerlendirme süreçlerini kayıt altına alan ve raporlayan görevliler. Komite ve Kurul Üyeleri: Değerlendirme süreçlerinde yer alan ilgili karar organlarının üyeleri.

Kısacası; TÜBİTAK’tan destek almak için proje hazırlayan herkes ile bu projeleri inceleyen ve onay veren tüm uzmanlar bu rehberdeki kurallara uymakla yükümlüdür.

D.Rehberde İzin Verilen Durumlar:

TÜBİTAK Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Rehberi, başvuru sahiplerinin (araştırmacılar, öğrenciler ve kurumlar) ÜYZ araçlarını süreçlerine dahil etmelerine belirli sınırlar ve sorumluluklar çerçevesinde izin vermektedir. Bu izinler, yapay zekânın bilimsel yaratıcılığın yerine geçmesi için değil, verimliliği artıran destekleyici bir araç olarak konumlandırılması esasına dayanır.

Rehberde izin verilen durumlar, taşıdıkları risk düzeyine göre iki ana kategoriye ayrılmıştır:

1.Destekleyici Kullanımlar (Genel Olarak Kabul Edilenler)

Bu alanlarda ÜYZ kullanımı, başvuru sahibinin dikkatli denetimi ve doğrulaması koşuluyla kabul edilebilir görülmektedir:

1.1.Literatür Araştırması ve Özetleme: Akademik yayınların bulunması ve geniş metinlerin ana fikirlerinin özetlenmesi amacıyla kullanılabilir. Ancak üretilen özetlerin doğruluğu kontrol edilmeli ve ÜYZ’nin üretebileceği uydurma referanslara karşı dikkatli olunmalıdır.

1.2.Dil ve Üslup İyileştirme: Dilbilgisi denetimi, cümlelerin akıcılığının artırılması ve çeviri desteği için kullanılabilir. Bu kullanımın metnin özgün fikrini değiştirmemesi ve sisteme veri girilmeden önce kişisel/hassas verilerin ayıklanması şarttır.

1.3.Kodlama Yardımı: Yazılım kod parçacıkları oluşturma ve hataların ayıklanması (debugging) için izin verilir. Üretilen kodun güvenliği ve lisans hakları başvuru sahibi tarafından titizlikle kontrol edilmelidir.

1.4.Fikir Geliştirme ve Beyin Fırtınası: Yeni araştırma soruları veya hipotezler üzerine fikir üretmek için bir “tartışma ortağı” gibi kullanılabilir. Ancak projenin, sahibinin “hususiyetini” (kişisel imzasını) taşıması ve özgünlüğünü yitirmemesi gerekir.

1.5.Veri Görselleştirme Önerileri: Veriler için uygun grafik türlerinin belirlenmesi veya metinden görüntü üreten araçlarla görsel oluşturulması mümkündür.

Üretilen tüm görsellerin ve içeriklerin yapay zekâ ile oluşturulduğu ve kullanılan aracın adı mutlaka belirtilmelidir.

2.Dikkat Edilmesi Gereken Kullanımlar (Yüksek Riskli Alanlar)

Bu alanlarda ÜYZ kullanımı yasaklanmamış olsa da, olağanüstü dikkat ve kapsamlı doğrulama gerektirmektedir:

2.1.Proje Önerisi Taslağı Oluşturma: Giriş, yöntem veya özgün değer gibi bölümlerin ilk taslaklarını yazdırmak ciddi riskler taşır. Bu taslaklar asla nihai metin sayılmamalı; sadece bir başlangıç noktası olarak görülüp tamamen araştırmacının kendi bilgisiyle yeniden inşa edilmelidir.

2.2.Veri Analizi ve Yorumlama: İstatistiksel analiz veya sentetik veri üretimi için kullanım, ÜYZ’nin veriyi yanlış yorumlama veya önyargıları pekiştirme riski nedeniyle alan uzmanı bir araştırmacı tarafından denetlenmelidir.

2.3.Şekil ve İllüstrasyon Üretimi: Teknik görsellerin oluşturulmasında ÜYZ kullanılabilir; ancak görsellerin teknik doğruluğu ve telif haklarını ihlal edip etmediği kontrol edilmelidir.

3.Kullanımın İzinli Sayılabilmesi İçin Temel Şartlar

İzin verilen bu durumların meşruiyet kazanması için şu iki şartın yerine getirilmesi zorunludur:

3.1.Beyan Zorunluluğu: ÜYZ araçları projenin hazırlanmasında “önemli ölçüde” (basit bir imla kontrolünün ötesinde) kullanılmışsa, bu durumun başvuru formundaki özel bölümde (araç adı, versiyonu ve kullanım kapsamı belirtilerek) açıkça beyan edilmesi şarttır.

Rehber, “önemli ölçüde kullanım” eşiğini somutlaştırır: önerinin herhangi bir bölümünün (giriş, yöntem, literatür özeti vb.) taslağının oluşturulması, analiz için kod üretilmesi, veri analizi yapılması, görsel oluşturulması veya önerinin ana argümanlarını destekleyen içeriklerin üretilmesi gibi kullanımlar “önemli ölçüde kullanım” kapsamında değerlendirilir ve beyan edilmelidir. Beyan, TÜBİTAK’ın çevrimiçi başvuru sistemlerinde bu amaçla ayrılmış özel bölümde yapılır; araç adı/versiyonu, hangi aşamada kullanıldığı ve kullanımın niteliği-kapsamı kısa bir açıklamayla belirtilir.

Beyan içeriğinde; kullanılan aracın adı, versiyonu ve sürecin hangi aşamasında (örneğin “literatür özetinin ilk taslağında”) kullanıldığı bilgileri açıkça yer almalıdır.

3.2.Nihai Sorumluluk: ÜYZ tarafından üretilen her türlü çıktının (metin, veri, kod, referans) doğruluğundan, özgünlüğünden ve etik uygunluğundan tek başına ve tamamen başvuru sahibi sorumludur. Fikri ve Sınai Mülkiyet (FSM) haklarına ilişkin hak sahipliği belirsizlikleri nedeniyle, ÜYZ katkısı içeren ürünler için TÜBİTAK mevzuatına uygun bildirim süreçleri takip edilmelidir. Özellikle veri analizi ve kodlama gibi teknik alanlarda, sadece genel bir denetim yeterli görülmemekte; çıktıların bir alan uzmanı tarafından doğrulanması ve mutlaka güvenilir birincil kaynaklarla teyit edilmesi zorunluluğu rehberde önemle vurgulanmaktadır.

E.Rehberdeki Mutlak Yasaklar:

Bu izinler sadece başvuru sahipleri içindir. Değerlendiriciler (hakemler ve panelistler) için ÜYZ kullanımı, gizlilik ve bilimsel bütünlük riskleri nedeniyle tamamen yasaklanmıştır.

TÜBİTAK Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Rehberi’nde yer alan “mutlak yasaklar”, özellikle projenin bilimsel ve teknik kalitesini ölçen Değerlendiriciler (hakemler, panelistler, izleyiciler ve danışmanlar) üzerinde yoğunlaşmaktadır. Rehber, başvuru sahiplerine belirli kısıtlar altında izin verirken, değerlendiriciler için kapıyı tamamen kapatan bir yaklaşım benimsemiştir.

Rehberdeki mutlak yasakları üç ana düzlemde inceleyebiliriz:

1.Yasaklanan Eylemler ve Kapsamı

Değerlendiricilerin, kendilerine atanan görevlerle ilgili hiçbir aşamada ve hiçbir amaçla ÜYZ araçlarını (GPT, Gemini, Claude vb.) kullanmaları mümkün değildir. Bu yasak şu somut eylemleri kapsar:

1.1.Analiz ve Özetleme: Proje metinlerini ÜYZ’ye okutarak analiz ettirmek veya özetletmek.

1.2.Eleştiri ve Değerlendirme: Projenin güçlü ve zayıf yönlerini yapay zekâya tespit ettirmek.

1.3.Rapor Yazımı: Bireysel değerlendirme raporlarını, panel notlarını veya izleyici raporlarını ÜYZ ile yazdırmak veya taslak oluşturmak.

1.4.İdari İletişim: Değerlendirme süreciyle ilgili e-posta taslakları hazırlatmak bile bu yasak kapsamındadır.

2.Yasağın Gerekçeleri (Hukuki ve Etik Temeller)

TÜBİTAK, bu radikal tutumunu birkaç kritik riske dayandırmaktadır:

2.1.Gizlilik ve Veri Güvenliği: Projeler henüz yayınlanmamış özgün fikirler ve kişisel veriler içerir. Bu bilgilerin harici ÜYZ sistemlerine girilmesi, verilerin yurt dışına aktarılması (KVKK ihlali) ve gizlilik yükümlülüğünün çiğnenmesi riskini taşır.

KVKK uyumunun teknik karşılığı, rehberde ayrıca açılır: Üçüncü taraf hizmet sağlayıcılarla KVKK hükümlerine tam uyumlu “Veri İşleme Sözleşmeleri (DPA)” imzalanması ve bu sözleşmelerde; işlenecek veri türleri, işleme amaçları ve süresi, veri sorumlusu/veri işleyen yükümlülükleri, teknik-idari güvenlik tedbirleri, alt işleyen kullanım koşulları, veri ihlali bildirim süreçleri, sözleşme bitiminde verilerin iadesi veya silinmesine ilişkin hükümler ve TÜBİTAK’ın denetim haklarının açıkça düzenlenmesi beklenir.

Bu çerçevede TÜBİTAK, kendi destek süreçleri kapsamında topladığı ve işlediği kişisel veriler açısından birincil veri sorumlusu konumundadır; başvuru sahibi araştırmacılar ve kurumlar da kendi topladıkları ve işledikleri veriler bakımından veri sorumlusu sayılır.

2.2.Fikri Mülkiyetin Korunması: Hassas bilgilerin ÜYZ modellerine yüklenmesi, bu fikirlerin modelin eğitim verisine dahil edilerek dolaylı yoldan kamuya mal olması riskini doğurur.

2.3.Uzman Yargısının İkame Edilemezliği: ÜYZ’nin yüzeysel metin üretiminin bir uzmanın derin muhakemesinin yerini tutamayacağı ve algoritmik önyargıların adaletsiz kararlara yol açabileceği savunulmaktadır.

F.Yaptırımlar

Bu yasaklara aykırı hareket edilmesi, sadece bir kural ihlali değil, aynı zamanda “gizlilik yükümlülüğünün ihlali” ve “görevi ihmal veya kötüye kullanma” olarak kabul edilir. Bu durumdaki değerlendiriciler hakkında TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) tarafından etik ihlal soruşturması başlatılır ve ilgili yaptırımlar uygulanır.

Başvuru sahipleri için de ÜYZ aracılığıyla veri uydurmak (fabrikasyon), sonuçları çarpıtmak (falsifikasyon) veya aşırma (intihal) gibi eylemler AYEK Yönetmeliği kapsamında kesinlikle yasaktır.

Son olarak belirtmek gerekir ki; bu rehber durağan bir kural seti değil, teknolojideki hızlı gelişmelere ve değişen yasal mevzuata göre düzenli olarak güncellenecek ‘dinamik ve yaşayan bir çerçeve’ niteliğindedir.

G.Rehberin Güncellenmesi:

Rehberin güncellenmesini tetikleyebilecek başlıca durumlar da sayılmıştır: ÜYZ teknolojilerinde (yeni modeller, yetenekler, riskler) yaşanan önemli gelişmeler; YÖK, KVKK, FSM veya ilgili diğer ulusal mevzuatta yapılan değişiklikler; ilgili uluslararası düzenlemeler ve Türkiye’ye olası etkileri; uluslararası fon sağlayıcı kuruluşların politikalarında meydana gelen önemli değişiklikler; rehberin uygulanması sırasında karşılaşılan zorluklar, belirsizlikler veya yeni ortaya çıkan etik sorunlar ile paydaşlardan gelen geri bildirimler ve öneriler. Güncelleme sürecinin sorumluluğu da rehberin uygulanma koordinasyonundan sorumlu birim(ler) tarafından üstlenilecektir.

Etik ve Metodolojik Bilgilendirme:

Bu metnin inşasında Chatgpt, Gemini, Google NotebookLM yapay zekâ modellerinden, “yönlendirici telif” ve “diyalojik süreçler” yoluyla yazarın geçmiş makaleleri ve TUBİTAK “Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımı Rehberi”nden yararlanılmıştır. Bu insan-yapay zeka işbirliği; yazar tarafından yazarın savunduğu “Yapay Zeka” vizyonunu ortaya koymak ve inovasyonu bizzat üretim sürecinde somutlaştırmak adına bilinçli bir tercih olarak uygulanmıştır.