Amerika Birleşik Devletleri (ABD) tüm federal yapay zekâ mevzuatı için 10 yıllık bir moratoryum görüşürken [One Big Beautiful Bill Act[1] (Yeknesak Büyük Güzel Yasa Tasarısı)], dünyanın dört bir yanındaki birçok ülke çok farklı şekillerde yapay zekâ konusunda yasa çıkarmaktadır[2]. ABD’de bir düzenleyici model olmadığında, kendi yapay zekâ yasaları (Japonya[3]) ve yapay zekâ yasa tasarıları (Brezilya[4]) olan ülkeler, 2024 tarihli Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’na[5] [EU Artificial Intelligence Act] rehberlik çerçevesi olarak bakıyor mu? Bu soru, teknolojinin düzenlenmesiyle ilgili güncel tartışmaların özüne iniyor: Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın bir Brüksel etkisi[6] [Brussels effect] var mı (veya olacak mı)?
2024 yılında Yapay Zekâ Yasası’nı tasarlayıp kabul ederken, Avrupa yasama organı -ilk adım olarak- 2012 tarihli Genel Veri Koruma Yönetmeliği[7] [General Data Protection Regulation] marifetiyle belirlenen düzenleyici yönü takip etmeyi ve aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri’ninkinden farklı bir yaklaşımı ilerletmeyi amaçlamıştır[8]. Ancak bu arada Avrupa Birliği, teknoloji sektöründeki yasal müdahalelerini meşrulaştırmak için giderek daha fazla baskı altındadır. Rekabetçilikle ilgili endişeler [Mario Draghi, ‘Avrupa Rekabetçiliğinin Geleceği’[9] (Future of European Competitiveness)], ‘düzenlemesiz bir geri dönüş’ [de‑regulatory turn] olarak tanımlanan şeye katkıda bulunmuştur[10]. Avrupa Komisyonu, Yapay Zekâ Sorumluluk Direktifi [AI Liability Directive] tasarısını[11] geri çekme niyetini duyurmuş[12] ve aynı zamanda, hâlihazırda yürürlüğe giren Yapay Zekâ Yasası kapsamında, çeşitli paydaşlar arasında endişelere yol açan yumuşak dokunuşlu bir yaklaşım benimseyerek Genel Amaçlı Yapay Zekâ için bir Uygulama Kodu [Code of Practice for General Purpose AI] taslağı hazırlamıştır[13]. Kararsız bir jeopolitik ve jeo-ekonomik bağlamın ortasında ikinci Trump başkanlığı, yapay zekâ alanında zaten geride kalan Avrupa ekonomisi üzerindeki gerginliği artırmaktadır.
Bu değişen manzarada, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası bir serap yaratıyor, düzenleyici modelini diğer yargı bölgelerine yansıtıyor, ancak giderek yapay zekâ düzenlemesine kendi belirgin vurgularını koyuyorlar. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın Avrupa ötesindeki etkisi, yapay zekâ düzenlemesini şekillendiren farklı yasal ve kültürel değerler ışığında kayboluyor. Ben buna Brüksel serabı diyorum.
- Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın Brüksel Etkisi (mi)?
Hukukçu Anu Bradford tarafından 2012 yılında ortaya atılan ‘Brüksel etkisi’ terimi, Avrupa Birliği’nin kendi yasama kararlarının kapsamını genişleterek küresel düzenlemeyi şekillendirme kapasitesini ifade eder[14]. Genel Veri Koruma Yönetmeliği’nden Dijital Piyasalar Yasası’na[15] [Digital Markets Act], Dijital Hizmetler Yasası’na[16] [Digital Services Act] ve şimdi de Yapay Zekâ Yasası’na kadar, Avrupa politika yapıcılarının arzusu, nerede faaliyet gösterirlerse göstersinler Avrupa hukukunun fiili olarak şirketler için temel haline gelmesidir. Bunun ötesinde, dünya çapındaki ülkelerin ve parlamentoların Avrupa mevzuatından ilham alması beklenmektedir[17]. Veri korumasında, Brezilya’nın Genel Veri Koruma Yönetmeliği’nden esinlenen veri koruma yasasında[18] görüldüğü gibi Brüksel etkisi en çarpıcı olanıdır.
Bununla birlikte, yapay zekâ düzenlemesinin oyunu değiştirdiğini iddia ediyorum: Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası, Avrupa Birliği dışı aktörler tarafından ağırlıklı olarak etkilenen uluslararası yapay zekâ standartlarına yakından (açıkça olmasa da) bağlı olduğu için bir Brüksel etkisi yaratmamaktadır. Yapay zekâ standartlarını yasal olarak entegre etme açısından, bir zamanlar Avrupa Birliği düzenlemesine eğilimli olan Brezilya gibi ülkeler bile, yapay zekâ yönetişimine yönelik kendi yaklaşımlarını giderek daha fazla benimsemektedir. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın etkisi bu nedenle uzaktan etkileyicidir, ancak pratikte belirsizdir.
- Uluslararası Yapay Zekâ Standartları
Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası, Avrupa yapay zekâ standardizasyonuna büyük ölçüde dayanmaktadır. Avrupa uyum kuruluşları (CEN ve CENELEC[19]), Avrupa Komisyonu’nun talebi üzerine yapay zekâ standartlarını geliştirmekle görevlendirilmiştir[20]. Ancak, uyumlu normlarının teslimi bu yıl Nisan ayından Ağustos ayına ertelenmiştir ve yeni nihai teslim tarihine uyulup uyulmayacağı konusunda şüpheler devam etmektedir. Avrupa yapay zekâ standartları hâlâ geliştirilme aşamasındayken ve ABD kapsamlı yapay zekâ düzenlemesine direnmeye devam ederken, ISO/IEC[21] Müşterek Yapay Zekâ Teknik Komitesi [(SC 42[22]) Joint Technical Committee on AI], 2017 yılından beri uluslararası yapay zekâ standartları üzerinde çalışmaktadır (bkz. örneğin ISO/IEC 42001[23]).
İlginçtir ki, bazı ülkeler uzun zamandır yapay zekâ için uluslararası standartları şekillendirerek bu düzenleyici forumu etkilemeye çalışmaktadır. Örneğin Çin, çok erken bir aşamadan itibaren uluslararası teknik standartlara yoğun bir şekilde odaklanmıştır. 2018 yılından bu yana, hızlı yapay zekâ geliştirme hedefini uluslararası standartları şekillendirme hırsıyla ilişkilendirmiş ve kendini teknoloji alanında öncü olarak konumlandırmıştır[24]. Bu nedenle düzenleyici gücünü bir tür “standart belirleme gücü” olarak yorumlamıştır. Japonya da uluslararası düzeyde aktif olarak yer almaktadır: 2023 yılında, küresel yapay zekâ işbirliğini teşvik etmek için 55 ülkeyi bir araya getiren bir platform olan G7 Hiroşima Süreci’ni başlatmıştır[25]. Bu, ISO ve IEC’deki aktif katılımını tamamlamaktadır. Ancak ABD yok olmaktan çok uzaktır: Amerikan standartlar örgütü ANSI[26] [American National Standards Institute-Amerikan Ulusal Standartlar Enstitüsü], Yapay Zekâ konusunda ISO/IEC Müşterek Teknik Komitesi’ne ev sahipliği yapmaktadır ve komiteye bir ABD temsilcisi başkanlık etmektedir.
Yapay zekâ standartları söz konusu olduğunda, Avrupa Birliği karakteristik Brüksel etkisini ortaya koymuyor gibi görünmektedir. Elbette Avrupa Birliği, uluslararası standardizasyona daha stratejik bir yaklaşım izleyerek[27] ve Avrupa Birliği Üye Devletleri, standardizasyon kuruluşları ve sektörler arasında daha iyi koordinasyonu teşvik ederek, Avrupa standardizasyon sisteminin küresel rolünü güçlendirerek yasal ortamını dış etkilerden korumayı hedeflemektedir. Ancak aynı zamanda, standart belirlemede uluslararası ittifaklar aracılığıyla temel haklara ve demokratik değerlere olan bağlılığını ilerletmeye çalışmaktadır. Yapay zekâ ile ilgili olarak, Avrupa Birliği’nin uluslararası düzeydekilere benzer standartlar benimsemesi şaşırtıcı olmazdı, çünkü uluslararası ve Avrupa standardizasyon kuruluşları arasındaki anlaşmalar standartlarının uyumlu hale getirilmesini gerektirmektedir (Viyana Anlaşması, Frankfurt Anlaşması[28]) -bu yükümlülük Avrupa Standardizasyon Yönetmeliği’nin (1025/2012 sayılı Yönetmelik[29]) 3 ve 6 Numaralı Gerekçelerinde yankı bulur.
- Uluslararası Yapay Zekâ Standartlarının Yasal Entegrasyonu
Yapay zekâ standartları resmi hukuk statüsünden yoksun olduğundan, yasal alakaları ilgili hukuk sistemlerine entegre edilmelerine bağlıdır. Avrupa yapay zekâ yönetişim modelinin özellikle güçlü olduğu yer burasıdır: Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın 40. maddesi[30] uyarınca, bir yapay zekâ sistemi Avrupa uyumlu yapay zekâ standartlarını takip ediyorsa, Yapay Zekâ Yasası’nın yasal koşullarına uyduğu varsayılır. Avrupa düzenleyici modellerine uyum sağlama geçmişi olan Brezilya gibi ülkeler, uygunluk varsayımı yoluyla yapay zekâ standartlarını yasaya entegre etme konusunda bu yaklaşımı mı benimsiyor?
Brezilya şu anda Federal Senato’da 2338/2023 sayılı ‘Projeto de Lei’yi[31] görüşmektedir. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası gibi bu kapsamlı yasa, kabul edilemezden asgari riske kadar uzanan kademeli bir risk kategorileri çerçevesi üzerine inşa edilmiştir. En yüksek risk kategorisinde, bazı Yapay Zekâ sistemleri Brezilya’da, Avrupa Birliği’nde olduğu gibi yasaklanmıştır. Benzer şekilde, Brezilya Yapay Zekâ Yasa Tasarısı, yüksek riskli Yapay Zekâ sistemlerini düzenleyici odağının merkezine yerleştirmektedir. Bu, özellikle Avrupa uzmanlarının yasama sürecine yakın katılımı göz önüne alındığında, Brüksel etkisinin (de iure) mükemmel bir tanımı gibi görünebilir. Ancak, önerilen Yapay Zekâ Yasa Tasarısı, örneğin, en başından itibaren biyometrik uzaktan tanımlamaya farklı bir vurgu yaparak daha geniş istisnalara izin vermiştir (Madde 13). Özellikle dikkat çekici olan, Brezilya’nın yapay zekâ düzenlemesinin uluslararası standartların önemini kabul etmesidir; ancak, bunları yerel yasal çerçeveye entegre etme sorumluluğu, sürece veya ilgili aktörlere daha fazla değinilmeden, Ulusal Veri Koruma Otoritesi olarak faaliyet gösterecek federal Yapay Zekâ otoritesi olan SIA’ya atanmıştır. Brezilya Yapay Zekâ Yasası teklifi hukuksal açıdan hâlâ belirsizliğini korumakta ve Avrupa Birliği’nin ‘uygunluk varsayımı’ yaklaşımından sapmaktadır.
- Brüksel Serabı
Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası, yapay zekâ mevzuatı geliştiren ülkeler için bir referans noktası olarak hizmet etmeye devam ederken, giderek pratik bir taslaktan ziyade simgesel bir modele dönüşmektedir. Daha yakından bakıldığında, yapay zekâ düzenlemesinde Brüksel etkisi yoktur. Bunun yerine, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın daha ayrıntılı uluslararası etkisi bir Brüksel serabı [Brussels mirage] olarak nitelendirilebilir.
Bu görüntü üç temel sonucu vurgulamaya yarar: Birincisi, serap perspektifle değişen bir optik yanılsamadır -bir yerde gibi görünen şey, daha yakından incelendiğinde başka bir yerde bulunur. Bu anlamda, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın düzenleyici yaklaşımı bir Brüksel etkisi için uygun değildir. (Uluslararası) yapay zekâ standartlarına güvenmesi, onu uluslararası gelişmelere beklenenden çok daha açık hale getirir. Ancak, teknik standart belirleme alanında, diğer ülkeler Avrupa Birliği’ni geride bırakıyor gibi görünmektedir. Avrupa Birliği’nin uluslararası sahnede yapay zekâ standartlarının sosyo-teknik boyutunu anlamlı bir şekilde ele alıp alamayacağı açık bir soru olmaya devam emektedir.
İkinci olarak, Brezilya gibi ülkeler yapay zekâ düzenlemesine giderek daha fazla kendi belirgin vurgularını eklemektedirler ki; bu da Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın Avrupa ötesindeki etkisinin ana hatlarının daha az belirgin görünmesini sağlamaktadır. Yapay Zekâ Yasa Tasarısı, kısmen artan kamuoyu istişaresinin bir sonucu olarak, yasama süreci boyunca önemli değişikliklere uğramıştır ve uğramaya devam etmektedir. Brezilya Anayasası ışığında (bkz. madde 225[32]), bireysel ve kolektif haklar (bilgi edinme hakkı ve yapay zekâ temelli kararların açıklanması ve bunlara itiraz etme hakkı gibi) vermektedir. İlgili olarak, Brezilya Yapay Zekâ Yasa Tasarısı, toplumsal risklere farklı bir odaklanma getirmekte ve amacı olarak çalışanların haklarının korunmasını ve ayrımcılığın önlenmesini belirtmektedir. Dahası, Brezilya’nın önerdiği Yapay Zekâ Yasa Tasarısı, kamu aktörlerinin yükümlülüklerini Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’ndan daha kesin bir şekilde özetlemektedir. Bu, yargı[33] da dâhil olmak üzere Brezilya’daki birçok kamu kurumunun görevlerini yerine getirmek için yapay zekâ teknolojilerini kullandığı gerçeğini yansıtmaktadır.
Son olarak, Brüksel serabının resmi, yapay zekâ düzenlemesi konusunda çok sayıda sorunun hâlâ açık olduğunun altını çizmektedir. Örneğin, Brezilya yasama sürecindeki son gelişmeler, daha ilke temelli bir düzenlemeye [principle-based regulation] doğru mevcut teklifin terk edildiğini göstermektedir. Dolayısıyla, Brüksel’in ‘düzenleyici giderek daha fazla’ yaklaşımından uzaklaşması Atlantik’in ötesine yankılanıyor ve Brüksel etkisi bir seraba dönüşüyor gibi görünmektedir.
[1] < https://www.congress.gov/bill/119th-congress/house-bill/1/text >.
[2] Bkz. küresel harita: < https://www.fairly.ai/blog/map-of-global-ai-regulations :<
[3] < https://www.japantimes.co.jp/news/2025/05/28/japan/japan-ai-law/ >.
[4] < https://www25.senado.leg.br/web/atividade/materias/-/materia/157233 >.
[5] < https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng >.
[6] < https://academic.oup.com/book/36491?login=false >.
[7] < https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj/eng >.
[8]<https://global.oup.com/academic/product/digital-empires-9780197649268?cc=de&lang=en& >.
[9]<https://commission.europa.eu/document/download/97e481fd-2dc3-412d-be4c-f152a8232961_en?filename=The%20future%20of%20European%20competitiveness%20_%20A%20competitiveness%20strategy%20for%20Europe.pdf >.
[10] < https://verfassungsblog.de/the-de-regulatory-turn-of-the-eu-commission/ >.
[11] < https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:52022PC0496 >.
[12]<https://commission.europa.eu/document/download/7617998c-86e6-4a74-b33c-249e8a7938cd_en?filename=COM_2025_45_1_annexes_EN.pdf >.
[13]<https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/third-draft-general-purpose-ai-code-practice-published-written-independent-experts >.
[14]<https://scholarship.law.columbia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1275&context=faculty_scholarship >.
[15] < https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/1925/oj/eng >.
[16] < https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/2065/oj/eng >.
[17<https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2024/757632/EPRS_BRI(2024)757632_EN.pdf >.
[18]<https://www.gov.br/anpd/pt-br/centrais-de-conteudo/outros-documentos-e-publicacoes-institucionais/lgpd-en-lei-no-13-709-capa.pdf >.
[19]<https://www.cencenelec.eu/ > [European Committee for Standardization and European Committee for Electrotechnical Standardization (Avrupa Standardizasyon Komitesi ve Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi)].
[20] < https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/enorm/mandate/593_en >.
[21] < https://www.iso.org/home.html >.
[22] < https://www.iso.org/committee/6794475.html >.
[23] < https://webstore.iec.ch/en/publication/90574 >.
[24]<https://cset.georgetown.edu/publication/artificial-intelligence-standardization-white-paper/ >.
[25] < https://www.japan.go.jp/kizuna/2024/02/hiroshima_ai_process.html >.
[26] https://www.eurofiscalis.com/lexiques/ansi/ >.
[27] < https://ec.europa.eu/docsroom/documents/48598 >.
[28]<https://www.cencenelec.eu/about-cen/cen-and-iso-cooperation/><https://www.cencenelec.eu/about-cenelec/cenelec-and-iec-cooperation/ >.
[29] < https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/1025/oj/eng >.
[30] < https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=OJ:L_202401689 >.
[31] < https://www25.senado.leg.br/web/atividade/materias/-/materia/157233 >.
[32]<https://braziliannr.com/brazilian-environmental-legislation/brazilian-federal-constitution-chapter-vi-environment/ >.
[33]<https://www.migalhas.com.br/arquivos/2025/2/EB8FAC4C0BAC9E_ResolucaoIA-Votada.pdf >.
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.