Giriş
Yapay zekâyı düzenlemeye yönelik küresel yarış, ülkelerin bu hızla ilerleyen teknolojilerle ilişkili etik, yasal ve toplumsal zorlukları ele almaya çalışmasıyla yoğunlaşmaktadır.
Avrupa Birliği (AB) Mayıs 2024’te, yapay zekâ sistemlerini kabul edilemezden asgariye kadar risk seviyelerine göre sınıflandıran çığır açıcı bir yasal çerçeve olan ‘Yapay Zekâ Yasası’nı tanıtarak bu konuda öncü olmuştur. Bu mevzuat ayrıca, yüksek riskli yapay zekâ sistemleri için şeffaflık ve insan gözetimi gibi yükümlülük dayatırken, ülkenin sosyal puanlaması gibi uygulamaları yasaklamaktadır.
Beri yandan, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) de benzer şekilde kapsamlı federal yapay zekâ düzenlemesine doğru ilerlemektedir ki, bu minvalde federal kurumlarda rekabeti, medeni hakları ve etik teknoloji kullanımını teşvik ederek yapay zekânın güvenli, emniyetli ve sorumlu bir şekilde geliştirilmesi ve kullanılması için kararnameler yayınlanmaktadır.
Yanı sıra İngiltere, tek bir düzenleyici çerçeve uygulamak yerine mevcut yasalara güvenerek sektöre özgü bir yaklaşım seçmiştir. Bu arada, Avustralya gibi ülkeler, mevcut yasal çerçevelerin yapay zekâ yönetişiminin karmaşıklıklarını ele almak için yeterli olup olmadığını tartışmaktadır.
Yapay zekâ akıllı ulusta önemli bir rol oynadığından, bir bölümü yukarıda zikredilen dünyadaki büyük gelişmiş ülkeler[1] yapay zekâ ile ilgili aşağıdaki eylemlerde bulunmuşlardır:
- Amerika Birleşik Devletleri(ABD): “Yapay Zekâ Uygulamalarının Düzenlenmesine Yönelik Kılavuz”,
- Avrupa Birliği: “Yapay Zekâ Yasası” [Artificial Intelligence Act],
- Almanya: “Federal Hükümetin Yapay Zekâ Stratejisi” [Federal Government’s Artificial Intelligence Strategy],
- Japonya: “Yapay Zekâ İlkelerinin Uygulanmasına Yönelik İdari Kılavuzlar” [Governance Guidelines for Implementation of AI Principles] ve
- Kore: “Akıllı Bilişim Çerçeve Yasası” [Framework Act on Intelligent Informatization].
Dünyanın en büyük çip üreticisi ve yapay zekâ ve Nesnelerin İnterneti [Internet of Things] alanında önemli bir oyuncu olan Tayvan da ilerleme kaydetmektedir. Yapay zekânın geliştirilmesi Tayvan hükümetinin önemli bir politikası olup; hükümet 2018 yılında 2030 yılına kadar yenilikçi, sürdürülebilir ve kapsayıcı bir akıllı ulusa ulaşma hedefiyle “Akıllı Tayvan Planı”nı sunmuş ve araştırma ve geliştirmeyi kolaylaştırmak ve Tayvan’ı önde gelen akıllı uluslara doğru ilerletmeyi amaçlayan akıllı üretim, sağlık ve diğer sektörleri birbirine bağlamak için yapay zekâ yeteneklerinin yetiştirilmesini teşvik etmek amacıyla “Tayvan Yapay Zekâ Eylem Planı” [AI Taiwan Action Plan] yayımlanmıştır.
Bunun ardından, Tayvan Ulusal Bilim ve Teknoloji Konseyi [National Science and Technology Council], Temmuz 2024’te, ülkenin yapay zekâyı düzenleme çabalarında önemli bir dönüm noktası olan Temel Yapay Zekâ Yasası taslağını açıklamıştır. Yasa taslağı, inovasyonu engellemek yerine, sorumlu yapay zekâ kullanımını aktif olarak teşvik eden net kurallar koymayı amaçlamakta, bu da, kamu güvenini oluşturmaya ve uzun vadeli ilerlemeyi sağlamaya yardımcı olmaktadır.
Ancak, yapay zekânın gelişimi hızla ilerledikçe ve uygulamaları genişlemeye devam ettikçe, olumsuz etkileri ve riskleri göz ardı edilemez. Yapay zekânın geliştirilmesi ve çeşitli kullanımlarının gerçekleştirilmesi için güvenilir bir ortam oluşturmak amacıyla Temel Yapay Zekâ Yasası’nın ihracının yasal bir gereklilik olduğuna inanılmaktadır.
Ancak taslak yayımlandığı günden bu yana yeterliliği, denetimi ve mevcut düzenlemelerle uyumu konusunda tartışmalara yol açmıştır. Bu tartışmalar, Tayvan’ın yapay zekâ yönetişiminin inovasyonu teşvik edip etmeyeceğini veya engelleyeceğini belirleyecektir.
Tayvan’ın ihracat odaklı ekonomisi göz önüne alındığında, küresel standartlarla uyum hayati önem taşır. Yaygın olarak kabul görmüş çerçeveleri takip etmek, yalnızca uluslararası pazarlara daha sorunsuz entegrasyonu kolaylaştırmakla kalmaz, aynı zamanda Tayvan’ın ortaklara ve yatırımcılara düzenleyici şeffaflık ve tutarlılığa olan bağlılığını da güvence altına alır.
Ancak, uluslararası uyuma giden yol yavaş ve parçalı bir uygulama akışı marifetiyle engellenmektedir. Anılan yasa taslağının ulusal standart olarak öncelik kazanması amaçlanmıştır ve diğer Tayvan düzenlemelerinin hükümleri ilgili ve gerekli olduğunda boşlukları dolduracaktır. Böyle bir ulusal standart veya ilgili düzenleme yoksa diğer ilerici ülkelerin standartları daha sonra taslak ile gevşek bir şekilde tanımlanan “yetkili makamlar” tarafından değerlendirilebilir ve onay için sunulabilir.
Tayvan’ın düzenlemelerinin hiyerarşisine birden fazla uluslararası standart eklemek, aşırı karmaşık bir çerçeveye yol açabilir. Bunun yerine, birleşik bir yaklaşım [örneğin, AB tarafından hâlihazırda benimsenmiş olan OECD’nin[2] “yapay zekâ sistemleri” tanımı) aşırı karmaşıklık olmadan gerekli netliği sağlayabilir.
- Temel Yapay Zekâ Yasası Tasarısının Temel Özellikleri
Temel Yapay Zekâ Yasası tasarısının temel özellikleri şunlardır:
- Yapay zekânın yasallaştırılmasına ilişkin etik ilkeler [legalization of artificial intelligence ethical principles]: Yapay zekâ araştırmalarının ve kullanımının insan odaklı olması, insanlara fayda sağlama ve sürdürülebilir kalkınmayı teşvik etme hedefleri ile özerklik, gizlilik, güvenlik, kapsayıcılık ve şeffaflık gibi temel ilkelere uyulması gerektiğini şart koşar.
- Ulusal politika marifetiyle düzenlenen sanayi geliştirme stratejisi [industry development strategy led by national policy]: Yapay zekâ ulusal kalkınma için önemli bir teknoloji olduğundan, ulusal politikalar ve kalkınma planları marifetiyle düzenlenmelidir. Örneğin, hükümet yetenek geliştirme, altyapı kurma ve disiplinler arası veya uluslararası işbirliği yoluyla sanayi-akademi işbirliğinin teşviki gibi yapay zekâ gelişimi için önemli politikalar uygulamalıdır. İstikrarlı ve yeterli kaynakların sürekli yatırımı sağlanmalı, bütçe fonları gerekli ihtiyaçları karşılamalı ve yapay zekâ sektör zincirine aktif olarak yardımcı olmak ve rehberlik etmek için finansal ve vergi teşvikleriyle birleştirilmelidir.
- Toplumsal adalet ve dezavantajlı grupların korunmasına vurgu [emphasizing social fairness and disadvantaged groups protection]: Yapay zekânın işgücü piyasası üzerindeki potansiyel etkisi ve bunun sonucunda ortaya çıkan toplumsal kaynakların eşitsiz dağılımı göz önünde bulundurulduğunda, hükümet yardıma ihtiyaç duyan gruplar için koruma, işçi hakları ve adil ticaret düzeni sağlamalı ve gerekli çözüm, tazminat ve sigorta sistemlerini kurmalıdır.
- Gizlilik ve kişisel verilerin korunmasına vurgu [emphasis on privacy and personal data protection]: Yapay zekânın geliştirilmesi büyük veri toplama ile oldukça alakalıdır. Hükümet, insanların gizlilik haklarını korumak için yapay zekâ geliştirme ve uygulaması için gereken veri toplama, işleme ve kullanımı için gerekli koruma ve denetim mekanizmalarını oluşturmalıdır.
- Kapsamlı bir yapay zekâ düzenleme ortamı oluşturulması [establish a comprehensive artificial intelligence regulatory sandbox]: Hükümet, yenilikçi deneyler için bir ortam oluşturmalı, ilgili araştırma ve geliştirme için güvenli bir alan ve deney alanı sağlamalı, böylece yenilikçi teknolojilerin potansiyel faydaları ve riskleri uygun şekilde değerlendirilmeli ve gerekirse ilgili düzenlemelerin kısıtlamaları kaldırılmalıdır.
- Yapay zekâ ürün ve hizmetlerinin risk düzeylerine göre düzenlenmesi [regulating artificial intelligence products and services based on their level of risk]: Avrupa Birliği’nin 2021 tarihli “Yapay Zekâ Yasası” [Algorithmic Accountability Act] taslağı ve ABD’nin “2022 tarihli Algoritmik Sorumluluk Yasası” taslağının ruhuna atıfla, ülkelerin yapay zekânın geliştirilmesi ve kullanımı için risk değerlendirmesi ve düzenleyici mekanizmalar oluşturması ve yeni teknolojilerin olası tehlikesini dengelemek için risk düzeyine göre uygun şekilde düzenleme yapması gerekir.
- Temel Yapay Zekâ Yasası Tasarısının İlkeleri
Tasarı, yapay zekânın Tayvan’da nasıl geliştirileceği ve kullanılacağına ilişkin yedi temel ilkeyi ortaya koymaktadır:
- Sürdürülebilir kalkınma ve refah [sustainable development and well-being]: Yapay zekânın hayatları iyileştirmesi, sosyal ve çevresel hedefleri desteklemesi ve yapay zekânın faydalarının adil bir şekilde yayılmasını hedeflemesi gerekir.
- İnsan özerkliği [human autonomy]: Yapay zekâ sistemleri insan değerlerine ve haklarına saygı göstermeli ve aynı zamanda insanlar kendilerini etkileyen yapay zekâ kararlarını kontrol edebilmelidir.
- Gizlilik koruması ve veri yönetimi [privacy protection and data governance]: Güçlü veri kuralları esastır. Yasa tasarısı, bireyleri korumak ve inovasyonu desteklemek için etik veri kullanımını vurgular.
- Bilgi güvenliği ve emniyeti [information security and safety]: Güvenlik önemli bir endişedir. Tasarı, siber tehditlere karşı koyabilen ve güvenlik risklerini azaltabilen sistemleri teşvik eder.
- Şeffaflık ve açıklanabilirlik [transparency and explainability]: Yapay zekâ sistemlerinin anlaşılması kolay olmalı, kararları net, izlenebilir ve incelemeye açık olmalıdır.
- Adil olma ve ayrımcılık yapmama [fairness and non-discrimination]: Önyargıyı önlemek için yasa kapsayıcı yapay zekâ tasarımını destekler. Tüm kullanıcılar için adil muamele en önemli önceliktir.
- Hesap verebilirlik [accountability]: Yapay zekâya dâhil olan herkes (geliştiriciler ve kullanıcılar) sorumluluğu kabul etmelidir. Tasarı, her tarafın görevlerini açıkça tanımlar.
Sonuç
Şu anda Temel Yapay Zekâ Yasası taslağı kamuoyunun görüşüne sunulmuştur. Hükümet, sektörden, uzmanlardan ve halktan görüş toplamaktadır. Bu aşamadan sonra yasa kesinleştirilecek ve kabul edilecektir. Önemlisi, yeni kurallar bir anda başlamayacak; 6 ila 36 aylık bir süre boyunca adım adım tanıtılacaklardır. Tayvan Dijital İşler Bakanlığı (Ministry of Digital Affairs) bu sürece liderlik edecek ve hükümetin tüm dairelerinin birlikte çalışmasını sağlayacaktır.
Tayvan’ın ileri görüşlü yaklaşımı daha büyük bir küresel değişimi göstermektedir. Etik, şeffaf ve hesap verebilir yapay zekâ artık isteğe bağlı değil, standart hale gelmekte ve küresel olarak ülkeler aynı yönde hareket etmektedir. İşletmeler için bu, uyanık ve uyumlu kalmak anlamına gelir. Ancak, Tayvan’da faaliyet gösterilmese bile, getirilen bu kurallar küresel en iyi uygulamaları etkileyebilir.
Sonuç olarak, Tayvan’ın Temel Yapay Zekâ Yasası taslağı, baş döndürücü bir hızla gelişen dönüştürücü bir teknolojiyi düzenlemeye yönelik iddialı bir girişimdir. Bu taslak, risk temelli düzenleme, hesap verebilirlik ve paydaş katılımına odaklanarak, kamu refahını koruma ve sorumlu inovasyonu teşvik etme gibi ikili hedeflere hizmet eden yapay zekâ yönetişimi için sağlam bir temel oluşturabilir. Taslağın önümüzdeki aylarda nasıl gelişeceği, Tayvan’ın küresel yapay zekâ ekosistemindeki rolünü şekillendirmede kritik öneme sahip olacaktır ki; bu rol, teknolojik liderliği etik, şeffaf ve ileri görüşlü yönetime olan bağlılıkla dengelemektedir.
* Bu derlemede yer alan görüşler yararlanılan kaynakların yazarlarına ait olup derleyenin çalıştığı kurumu bağlamaz, derleyenin çalıştığı kurum veya göreviyle ilişki kurulmak suretiyle kullanılamaz. Derlemedeki tüm hatalar, kusurlar, noksanlıklar ve eksiklikler derleyene aittir.
İşbu derlemenin kaynakları aşağıdadır:
- AI Taiwan Action Plan, Executive Yuan, 2019-08-07, <https://english.ey.gov.tw/News3/9E5540D592A5FECD/1dec0902-e02a-49c6-870d-e77208481667> erişim tarihi 09 Mayıs 2025.
- Hon-min Yau, Taiwan and Artificial Intelligence, Artificial Intelligence, Law, Politics, Technology, 5 August 2024, <https://taiwaninsight.org/2024/08/05/taiwan-and-artificial-intelligence/> erişim tarihi 09 Mayıs 2025.
- Julia Bergström, Alex Myslinski, Explaining Taiwan’s AI Basic Act, CommonWealth Magazine, 2025-01-09, <https://english.cw.com.tw/article/article.action?id=3910#:~:text=The%20AI%20Basic%20Act%20emphasizes,used%20to%20enable%20AI%20advancements.> erişim tarihi 09 Mayıs 2025.
- Presentation on a Proposal for the Artificial Intelligence Basic Act, International Artificial Intelligence and Law Research Foundation, <https://www.intlailaw.org/article_d.php?lang=en&tb=3&id=1942> erişim tarihi 09 Mayıs 2025.
- Taiwan’s AI Regulation Policy, 360 Business Law, 8 May 2025, <https://www.360businesslaw.com/blog/taiwans-ai-regulation-policy/> erişim tarihi 09 Mayıs 2025.
[1] Bu konuda aşağıdaki çalışmalara da bakılabilir:
- Yavuz Akbulak, Yapay Zekâ Konusunda ‘Rocky Mountain High’: Colorado Eyaletinin Yapay Zekâ Yasası’nda Hareket Eden İlk Eyalet Olarak Ortaya Çıkışı, Legal Blog, 11 Haziran 2024.
- Yavuz Akbulak, “Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’nın AB Genel Veri Koruma Yönetmeliği’ni Geride Bırakarak Sorumlu Standartları Yükseltmesi” Üzerine, Legal Blog, 20 Ağustos 2024.
- Yavuz Akbulak, Yapay Zekânın Finansta Düzenlenmesi: Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası Finansal Teknolojinin Geleceğini Nasıl Şekillendiriyor? Legal Blog, 22 Aralık 2024.
- Yavuz Akbulak, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası: Genel Bakış, Legal Blog, 18 Mart 2025.
- Yavuz Akbulak, Çin’in Yapay Zekâ Düzenlemesine Yaklaşımı, Legal Blog, 27 Mart 2025.
- Yavuz Akbulak, Amerikan Barolar Birliği Etik Kuralları ve Üretken Yapay Zekâ, Legal Blog, 11 Nisan 2025.
- Yavuz Akbulak, ABD’nin ‘Yapay Zekâ’ Politikasına Yaklaşımı [Derleme], Legal Blog, 29 Nisan 2025.
- Yavuz Akbulak, “Kanada Yapay Zekâ ve Veri Yasa Tasarısı” Üzerine ve Avustralya’da Yapay Zekânın Güvenli ve Sorumlu Bir Şekilde Kullanılmasına Rehberlik Etmeyi Amaçlayan Gönüllü Yapay Zekâ Güvenlik Standardı [Derleme], İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap), Selminaz Adıgüzel ve Mustafa Emir Üstündağ, Filiz Kitabevi, Nisan 2025.
[2] OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development [Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü].
Yavuz Akbulak
1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
• Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
• Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
• Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte),
• Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve
• Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte)
başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
• Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003),
• Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004)
ile
• Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II;
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021);
• Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021);
• Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022);
• Ticari Mevzuat Notları (2022);
• Bilimsel Araştırmalar (2022);
• Hukuki İncelemeler (2023);
• Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024);
• Hukuka Giriş (2024);
• İşletme, Pazarlama ve Hukuk Yazıları (2024),
• İnterdisipliner Çalışmalar (e-Kitap, 2025)
başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 3 bini aşkın Telif Makale ve Telif Yazı ile tamamı İngilizceden olmak üzere Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak ve çalışkanlık vazgeçilmez ilkeleridir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.