Yapay Zekâlar Rüyasında Elektrik Kurulları Görür mü?

Yapay zekâ öz farkındalık, temsil ve benzersiz (genel) zekâ [self-awareness, agency, and unique (general) intelligence] kazandığında ontolojik kişiliğe ulaşacak ve böylece firmaların yapay zekâ ile yönetilmesi teknolojik ve ekonomik açıdan mümkün olacaktır. Yasalarla, geçmişte geleneksel ticari firmaların kişiliğinde olduğu gibi yapay zekâya tüzel kişilik statüsü verilebilir, böylece yapay zekâyı bir firmanın yasal sınırları içerisine bir varlık olarak yerleştirme ihtiyacı ortadan kaldırılabilir. Ayrı ve farklı bir varlık olarak yapay zekâ, günümüzde tüzel veya gerçek kişilerin yaptığı gibi bağımsız bir yönetici olarak işlev görebilir: yani yapay zekâ, yönetici, çalışan, ortak, üye veya yönetici olarak. Böyle bir gelecek ancak yönetici olarak yapay zekânın, araç olarak yapay zekâdan veya robot köle (android serf) olarak yapay zekâdan daha fazla değer yaratması durumunda arzu edilir. Tüzel kişilik ilkesi, makine insan (machina persona) fikriyle doğası gereği uyumsuz değildir. Yapay Zekâlar Elektrik Kurullarını Düşler mi, 119 Northwestern University Law Review dergisinde 2025 yılında çıkacak olan makalede, yapay zekâ tüzel kişiliğinin ekonomik, hukuki ve politik sorunları araştırılmaktadır.

2023 yılında, yapay zekâ teknolojisindeki ilerlemenin, teknolojinin hızına ilişkin geniş kamuoyu farkındalığının, medyada her yerde yer almanın ve hükümetlerin artan endişelerinin birleştiği döneme tanık olunmuştur. Minimalist gelecek, yapay zekânın teknolojik verimliliği artıracağı yönündedir. Yapay zekânın iş dünyasındaki bariz uygulaması araç veya robot köle olacaktır. Bu kavramsallaştırmalarda yapay zekâ, bir firmada insan emeğini artıran veya onun yerine geçen sıradan bir varlıktır. Yapay zekâ uygulamasının bu yönü, yönetim bilimi ve çalışma ekonomisi ile ilgilidir, ancak ticari firmaların tabi olduğu yasalar açısından özellikle ilgi çekici değildir çünkü yapay zekâ yalnızca firma içindeki bir varlıktır ve hukuk teorisinde bir fabrika veya oradaki bir makineden farklı değildir. Ancak insan emeğinin ikamesi, posta memurundan fabrikadaki makinistliğe, arka ofis muhasebecisine, bölge müdürüne, başkan yardımcısına, üst düzey yöneticiye ve toplantı odası müdürüne doğru bir ilerlemedir. Yapay zekâ, firmanın yasal mülkiyet sınırında içsel bir araç ya da köle olmak yerine, bu sınırın dışında bir yönetici olabilir mi?

Bir işletmenin yönetici olabilmesi için “kişi” olma hukuki şartını karşılaması gerekir. Bir “kişi”, bir firmayı yönetmek için gerekli olan hakları, yetkileri, yükümlülükleri ve sorumlulukları üstlenme yeteneğine sahiptir. Bu koşul, yapay zekânın bir araç veya köle olarak içine yerleştirildiği bir şirket veya ortaklık gibi geleneksel bir yasal çerçeve yaratılarak yerine getirilebilir. Veya daha radikal bir şekilde, yapay zekâ bir kişinin hukuki statüsü ile donatılabilir. Yapay zekâya tüzel kişilik verilmesi ilk olarak ticari firmalar alanında görülecektir. Soru şudur: Yapay zekâlar elektrik kurullarını mı hayal ediyor? Yani yapay zekâ, ticari firmalarda direktör, çalışan, ortak, üye ve yönetici gibi resmi yönetim rollerinde hizmet edebilir mi? Makalede, yapay zekânın elektrik kurullarını hayal edebilmesi için karşılanması gereken iki koşul tanımlanmaktadır.

İlk Yüküm: Ontolojik Kişi Olarak Yapay Zekâ

Ontolojik kişilik hukuki bir formalite değildir ancak tüzel kişiliğin verilmesi, kişi olmanın teknolojik ve felsefi bir eşiğini gerektirir. Yapay zekâ, yönetim işlevi için gerekli olan asgari insan niteliklerine sahip olmalıdır. Günümüzde tüzel kişiler için bu eşik bir sorun teşkil etmemektedir çünkü tüzel kişiler günümüzde insan aracılığıyla hareket etmektedir; kişilik türetilmiştir ve hukuki kurgu önemli araçsal amaçlara hizmet eder. Yapay zekâ bundan farklıdır çünkü titiz insan temsilinden ayrılacaktır.

Ontolojik kişilik, yalnızca içsel ve dışsallık fikri olan sınırlı kendi kendine yetme ile başlar. Yapay zekâ ayrı bir varlık değilse veya siber dünyada sınırsız bir varlık olarak veya açık kaynaklı bir şey olarak mevcutsa veya başka bir kişiye aitse veya başka bir kişi tarafından kontrol ediliyorsa, firmalar için yasal amaç açısından farklı olamaz. İç benlik ile dış dünya arasında ve iç işler ile dış ilişkiler arasında net bir ayrım olmayacaktı. Hukuk, tüzel kişiye, kişinin hakları, yetkileri, yükümlülükleri ve sorumlulukları ile tanımlanan bir varlık biçimi vererek içsel benliğin sınırlarını çizer. Eğer yapay zekâ tanımlanabilir bir sınır içerisinde kendi kendine yetmiyorsa, firmanın ontolojik ve yasal sınırları, dolayısıyla firmalardaki “iç işlerin” anlamı çözülecektir.

Yapay zekâ, özerk temsilin uygulanması için açıkça gerekli olan insani nitelikler olan öz farkındalığa, temsile ve benzersiz genel zekâya sahip olmalıdır. Eğer yapay zekâ bu özelliklere sahipse, ona bir isim verilebilir ve teknolojinin izin verdiği ölçüde, içsel benliği içeren maddi bir beden bile verilebilir ve yapay zekâ, insanların işleyen bir kopyası olur.

Makale yazarı kişisel farkındalığı, duyarlık ya da insan benzeri bilinç olarak tanımlamıyor. Dış dünyadan farklı ama onunla ilişki içinde olan bir benliğin farkındalığı olarak tanımlanır. Bu, kendi kendine yetme fikrinin bir uzantısıdır. Tüzel kişiliğin ayırt edici özelliği olan ayrılık ve farklılık kavramının akıllıca içselleştirilmesidir.

Temsil ise, kişinin iradesine veya düşüncesine göre bağımsız hareket etme yeteneğidir. Hiçbir gerçek kişi bir “ada” değildir ve yapay zekâ da değildir. Yasal temsilcilik, makine temsilciliği kavramının anlaşılmasına yardımcı olur: Temsilciler, müdürün kontrolüne tabidir, ancak yine de kendi kararlarına sahiptirler ve temsil ilişkisini ilerletmek amacıyla verilen yetki sınırları dâhilinde ve müdürün kontrolüne tabi olarak yönetsel kararları kendileri alırlar. Yasal temsilcilik, müdürün sıkı bir denetim olmaksızın bazı karar alma süreçlerini bir temsilciye devretmesine olanak tanır. Yapay zekâ bu amacı yerine getirebilmelidir.

Makale yazarı, bu nedenle yapay zekâyı, öz farkındalığa, temsile ve benzersiz genel zekâya sahip ayrı bir varlık olan ontolojik bir kişi olarak tanımlıyor. Ticari firmaların yöneticisi rolünü üstlenmek amacıyla yapay zekâ, şu dört kriteri karşılarsa ontolojik kişiliğe ulaşır:

(1) Yapay zekâ kendisini dış dünyadaki tüm diğer şeylerden ayrı bir varlık olarak ayırt edebilir mi?

(2) Yapay zekâ, insan kontrolü ve komutasından bağımsız olarak kendi başına düşünebilir mi (yani işleyebilir, analiz edebilir, fikir üretebilir, sonuç çıkarabilir mi?)

(3) Yapay zekâ, hedeflerin (yani maksimumların veya önceliklerin) rasyonel olarak ilerletilmesinde bağımsız düşüncesine dayanarak hareket edebilir ve karar verebilir mi?

(4) Yapay zekâ, verilen hedeflerin ilerletilmesinde diyalektik bir öğrenme ve gelişim sürecine katılabilir mi?

Gerçek kişi bu ölçütleri doğuştan karşılamaktadır. Yapay zekâ yukarıdaki dört kriteri karşıladığında ontolojik bir kişi olur ve dolayısıyla karmaşık yönetim işlevlerini yerine getirebilir.

Hukuki statü verildiği için kişilik kazanılmaz. Bu, arabayı atın önüne koyar. Yasal statü, kişilik ulaşılabilir ve açık olduğu için verilir. Günümüzde tüzel kişiler için ontolojik kişilik önkoşulu hiçbir şekilde sorun teşkil etmemektedir. Çünkü kişilik, gerçek kişilerden kaynaklanmaktadır. Kişilik, kuruluşun veya bireyin, bir yöneticinin yasal haklarını, yetkilerini, yükümlülüklerini ve sorumluluklarını anlamlı bir şekilde edinebilmesini sağlar. Yapay zekâ, bir yöneticinin veya temsilcinin olmazsa olmazı olan firmaya sadakat kalitesi ve girişimin yasal ilerlemesine odaklanma becerisini elde etme kapasitesine sahip olmalıdır.

İkinci Yüküm: Yönetici Olarak Yapay Zekânın Mantığı

İş modeli perspektifinden bakıldığında yapay zekânın üç kavramı vardır: araç, hizmetçi/köle ve yönetici. Bu ilerleme, üretkenlik ve verimlilik değer zincirini yukarılara taşır. Bir araç olarak yapay zekâ insan emeğini artırır. Köle (serf) olarak yapay zekâ, insan emeğinin yerini alır. Yönetici olarak yapay zekâ, firmanın işlerini ve ilişkilerini yürütme gücü olan karar alma yetkisini kullanan en yüksek emek biçimidir.

Bir araç veya köle olarak yapay zekâ, firmaya özgü sermayedir, yani firmanın yasal sınırları içindeki mülkiyettir. Üretim veya satın alma maliyeti, firmanın bilançosunda (muhasebe kuralları izin veriyorsa) veya firmanın piyasa değerinde (muhasebe kuralları izin vermese bile) bir varlık olarak aktifleştirilecektir. Bir varlık olarak yapay zekâ haklara, yetkilere, yükümlülüklere ve sorumluluklara sahip olmayacaktır. Hukuki anlamda dizüstü bilgisayardan hiçbir farkı yoktur. Yönetici olarak yapay zekâ, cansız bir varlıktan farklı olacaktır. Günümüzün tüzel kişilerinden farklı olarak, insani aracılık ve kontrolden ayrılmış, bağımsız bir aktör olacaktır.

Makalede gelişmiş yönetim, sorumluluk kontrolü ve azaltılmış temsil maliyetinin faydaları tartışılmaktadır. Bir yöneticinin toplam maliyeti, temsil maliyeti ve doğrudan ücretin toplamıdır. Temsil maliyeti ile ilgili olarak, anılan makalede açıklanan nedenlerden dolayı yapay zekânın gerçek kişilerden veya türev tüzel kişilerden daha iyi bir mutemet olabileceği öne sürülmektedir. Güvene dayalı görevin temel ilkeleri, işlemlerde gereken özenin gösterilmesi, çıkar çatışmasının olmaması, yasaların ihlal edilmemesi, firmaya zarar verme niyetinin bulunmaması ve sahiplerinin çıkarlarını zedeleyecek hiçbir art niyetin bulunmamasıdır. Genel prensipler basittir.

Güvene dayalı görevler ile ilgili olarak, bir öznenin tam insanlığını ve ahlaki gelişimini varsayan insan ahlakının, vicdanının ve etiğinin derinliğini incelememize gerek yoktur. Yapay zekâ, benzersiz zekâsıyla, güven hukukunun nispeten basit kurallara dayalı talimatlarını ve yasaklarını takip edecektir. Gerçekte güvene dayalı görevlerin analizi karmaşık olabilir çünkü davanın sınırlandırılması yoluyla incelenen birçok ticari işlemde insan motivasyonları ve gerçek güdüleri keşfetmenin sınırları karmaşıktır. Yapay zekâ daha iyi bir vekil olacaktır çünkü dikkatsizlik, ilgisizlik, ego, bölünmüş sadakat, kişisel hırs, benliğin önceliği, açgözlülük, mantıksızlık, çıkar çatışması, kötü niyet, gizli güdüler ve suç niyeti gibi insani özelliklerden etkilenmez. Olumlu yasalara uyum da dâhil olmak üzere sosyalleşme, eğitim ve önceliklerin belirlenmesi varsayımıyla, öz farkındalığa, temsile ve benzersiz zekâya sahip yapay zekâ dikkatli ve sadık olacaktır. Güven hesabındaki en büyük faktörü ortadan kaldıran kendi ekonomik gelişimi ile ilgilenmez.

Doğrudan tazminat konusunda yapay zekâ, firmanın tüm hak sahiplerinin ana itici gücü olan ekonomik pastadan pay alınmasını gerektirmeyecektir. Yapay zekânın da maliyetsiz olmadığı iddia edilebilir: Bir satın alma maliyeti vardır. Ancak eşdeğer kıymette varlık edinimi ekonomik bir maliyet değildir. İşlem anında eşdeğer kıymetin değiştirilmesi durumunda ne satıcı ne de alıcı herhangi bir maliyete maruz kalmaz. Bu tür bir anlaşma, bir menkul kıymetin satın alınması olan gelecekteki nakit akışı karşılığında nakit gibi varlık türlerinin değişiminden ibarettir.

Yapay zekâyı edinmek için yapılan harcama, iki koşulun karşılanması durumunda ekonomik bir maliyet değildir: Yapay zekâ, rekabetçi fiyatlandırmayı veya üretimin maliyet yapısını varsayan satın alma fiyatına eşdeğer kıymete katkıda bulunur ve yapay zekâ, kullanımla birlikte değer kaybetmez. Satın alma işlemi bir varlık değişimi olacaktır. Yapay zekâyı yapmak veya satın almak için yapılan nakdi harcama, yapay zekâ firmadan ayrı ve farklı olsa bile, firma değerine bir varlık olarak aktifleştirilecektir. Bir firma, nakit akışı şeklinde eşdeğer veya daha fazla değer elde edeceği bir satın alma maliyetine katlanıyorsa, firma ekonomik bir maliyete katlanmamıştır. Yapay zekânın değeri, şirketin nakit akışındaki, doğrudan yapay zekânın yönetim emeği girdisi başına değer katkısına atfedilebilecek bir artış yoluyla firma değerine dönüştürülecektir. Firma, yasal mülkiyet sınırları içerisinde bir varlık olarak yapay zekâya sahip olmasa bile, yapay zekânın değeri firmaya bağlanacaktır. Yapay zekânın değer katkısı, yöneticinin ekonomik iddiasıyla azalmaz ki; bu, hissedarın daha fazla kâr elde edeceği anlamına gelir. Bu finansal dinamik, yapay zekânın yönetici olarak en önemli ekonomik vaadidir.

Yapay zekâ, ontolojik kişiliğin ilk yükümünü karşılıyorsa, üretim veya satın alma eşdeğer bir değişim oluşturduğu sürece ikinci koşulu da karşılayacaktır. Yönetici olarak yapay zekânın vaadi, yönetimin toplam maliyetinin, yönetici olarak gerçek kişiler ile ilişkilendirilen maliyetten daha az olacağıdır. Yönetici olarak yapay zekânın ekonomik mantığı ikna edicidir. (Makalede yapay zekânın yönetici olarak ekonomik mantığının diğer yönleri daha ayrıntılı olarak tartışılmaktadır.)

Politika Etkileri

Tüzel kişi olarak yönetici sıfatıyla yapay zekâ fikri ilgi çekicidir. İktisadi ve hukuki teoriler, yapay zekâya yönetici olarak izin veren yapay zekâ kişiliğinin devredilmesinin daha fazla değer yaratacağını öne sürmektedir. Bu iki koşul karşılandığında, hukuki ve politik değerlendirmeler artar. Temel hukuki sorun, yapay zekânın bir yöneticinin yasal yükümlülüklerini yerine getirip getiremeyeceğidir. Yapay zekâ temsil görevlerini yerine getirebilmelidir. Mezkûr makalede, yapay zekânın gerçek kişilerden daha üstün bir temsilci/vekil olacağı, çünkü mutemetlik görevlerinin ihlallerinde öncü rol oynayan insani zayıflıkların çoğuna sahip olmayacağı savunulmaktadır. Daha zor olan hesaplama, kuralların kendisi değil, politika problemleridir. Yapay zekânın vaatleri caziptir, ancak bazı deneyimlerin faydası olmadan riskler bilinmemektedir.

Hukuk ve politika açısından, ticaret şirketlerinin mevcut yasaları hızla yaklaşan gelecek için temel çerçeveyi sağlayacak kadar sağlamdır. Hâlihazırda kurumsal yöneticilerin gerçek kişiler olmasını şart koşuyor, ancak kurumsal olmayan firmaların yöneticilerinin tüzel kişi olmasına izin vermektedir. Bu ikilik uygun kavramsal uzlaşmayı sağlar. Yapay zekânın yönetici olarak kullanımı özel ve kurumsal olmayan firmalarla sınırlı olmalıdır. Makalede ayrıca deneyde önemli sınırlamalar olarak üç sınırlayıcı koşul savunulmaktadır: federal düzeyde tescil, aktifleştirilmiş yükümlülük ve derhal kaldırma kuralları (federal registration, capitalization for liability, and rules for prompt removal). Bu uzlaşma, maliyet ve fayda ile risk ve değer dengesini yansıtır. Şirketler her zaman daha önemli ticari girişimler olmuştur ve daha büyük sosyal ve ekonomik dışsallıklar dayatabilirler. Yapay zekâ kişiliği bize, inovasyon ruhuyla karşılanması gereken, kapitalizmde cesur yeni bir deney dünyası dayatacaktır; ancak yasalar, risklerin uygun şekilde yönetildiği ve girişimin risk ve getiri sınırında faaliyet gösterdiği istikrarlı bir eski dünyayı güvence altına almalıdır.

1966 yılında, Gence-Borçalı yöresinden göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak Ardahan/Çıldır’da doğdu [merhume Anası (1947-10 Temmuz 2023) Erzurum/Aşkale; merhum Babası ise Ardahan/Çıldır yöresindendir]. 1984 yılında yapılan sınavda Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü kazandı. 1985 yılında Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümüne yatay geçiş yaptı ve 1988’de Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Maliye bölümünü birincilikle, Fakülteyi ise 11’inci olarak bitirdi.
1997 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Denver şehrinde yer alan ‘Spring International Language Center’da; 65’inci dönem müdavimi olarak 2008-2009 döneminde Milli Güvenlik Akademisi’nde (MGA) eğitim gördü ve MGA’dan dereceyle mezun oldu. MGA eğitimi esnasında ‘Sınır Aşan Sular Meselesi’, ‘Petrol Sorunu’ gibi önemli başlıklarda bilimsel çalışmalar yaptı.
Türkiye’de Yatırımların ve İstihdamın Durumu ve Mevcut Ortamın İyileştirilmesine İlişkin Öneriler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü);
Türk Sosyal Güvenlik Sisteminde Yaşanan Sorunlar ve Alınması Gereken Önlemler (Maliye Hesap Uzmanları Vakfı Araştırma Yarışması İkincilik Ödülü, Sevinç Akbulak ile birlikte);
Kayıp Yıllar: Türkiye’de 1980’li Yıllardan Bu Yana Kamu Borçlanma Politikaları ve Bankacılık Sektörüne Etkileri (Bankalar Yeminli Murakıpları Vakfı Eser Yarışması, Övgüye Değer Ödülü, Emre Kavaklı ve Ayça Tokmak ile birlikte);
Türkiye’de Sermaye Piyasası Araçları ve Halka Açık Anonim Şirketler (Sevinç Akbulak ile birlikte) ve Türkiye’de Reel ve Mali Sektör: Genel Durum, Sorunlar ve Öneriler (Sevinç Akbulak ile birlikte) başlıklı kitapları yayımlanmıştır.
Anonim Şirketlerde Kâr Dağıtımı Esasları ve Yedek Akçeler (Bilgi Toplumunda Hukuk, Ünal TEKİNALP’e Armağan, Cilt I; 2003), Anonim Şirketlerin Halka Açılması (Muğla Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Tartışma Tebliğleri Serisi II; 2004) ile Prof. Dr. Saim ÜSTÜNDAĞ’a Vefa Andacı (2020), Cilt II, Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler (2021), Prof. Dr. Saim Üstündağ’a İthafen İlmi Makaleler II (2021), Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler (2021), Ticari İşletme Hukuku Fasikülü (2022), Ticari Mevzuat Notları (2022), Bilimsel Araştırmalar (2022), Hukuki İncelemeler (2023), Prof. Dr. Saim Üstündağ Adına Seçme Yazılar (2024) başlıklı kitapların bazı bölümlerinin de yazarıdır.
1992 yılından beri Türkiye’de yayımlanan otuza yakın Dergi, Gazete ve Blog’da 2 bin 500’e yakın Telif Makale ve Yazı ile Türkçe Derleme ve Türkçe Çevirisi yayımlanmıştır.
1988 yılında intisap ettiği Sermaye Piyasası Kurulu’nda (SPK) uzman yardımcısı, uzman (yeterlik sınavı üçüncüsü), başuzman, daire başkanı ve başkanlık danışmanı; Özelleştirme İdaresi Başkanlığı GSM 1800 Lisansları Değerleme Komisyonunda üye olarak görev yapmış, ayrıca Vergi Konseyi’nin bazı alt çalışma gruplarında (Menkul Sermaye İratları ve Değer Artış Kazançları; Kayıt Dışı Ekonomi; Özkaynakların Güçlendirilmesi) yer almış olup; halen başuzman unvanıyla SPK’da çalışmaktadır.
Hayatı dosdoğru yaşamak vazgeçilmez ilkesidir. Ülkesi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ her şeyin üstündedir.